The Poverty of Philosophy

दर्शनको दरिद्रता

प्रस्तावना

कार्ल मार्क्स
ब्रसेल्स, १५ जून १८४७

एम. प्रुधोंलाई युरोपमा विशेष प्रकारले गलत बुझिएको दुर्भाग्य प्राप्त भएको छ। फ्रान्समा उनलाई खराब अर्थशास्त्री हुने अधिकार छ, किनभने उनी एक असल जर्मन दार्शनिकको रूपमा प्रसिद्ध छन्। जर्मनीमा उनलाई खराब दार्शनिक हुने अधिकार छ, किनभने उनी फ्रान्सका सबैभन्दा सक्षम अर्थशास्त्रीहरूमध्ये एक मानिन्छन्।

हामी, एकै समयमा जर्मन र अर्थशास्त्री भएको नाताले, यस दोहोरो भ्रमको विरोध गर्न चाहन्छौं।

पाठकले बुझ्नेछन् कि यस कृतघ्न कार्यमा हामीले धेरै पटक एम. प्रुधोंको आलोचना गर्नका लागि जर्मन दर्शनको आलोचना गर्नुपरेको छ, र साथसाथै राजनीतिक अर्थशास्त्रबारे केही टिप्पणीहरू पनि प्रस्तुत गर्नुपरेको छ।

एम. प्रुधोंको कृति केवल राजनीतिक अर्थशास्त्रसम्बन्धी साधारण ग्रन्थ मात्र होइन; यो त एक प्रकारको “बाइबल” हो। “रहस्यहरू,” “ईश्वरको अन्तरात्माबाट निकालिएका गोप्य सत्यहरू,” “प्रकाशनहरू” — यसमा केही पनि कमी छैन।

तर आजकल भविष्यवक्ताहरूको चर्चा सामान्य लेखकहरूको भन्दा बढी गम्भीरतापूर्वक गरिन्छ, त्यसैले पाठकले हामीसँग “उत्पत्ति” (Genesis) का सुख्खा र अँध्यारा विद्वतापूर्ण भागहरू पार गर्न धैर्य गर्नुपर्छ, ताकि पछि एम. प्रुधोंसँगै “अति-सामाजिकतावाद” (super-socialism) को आकाशीय र उर्वर क्षेत्रमा प्रवेश गर्न सकियोस्।

(हेर्नुहोस्: प्रुधों, Philosophy of Poverty, प्रोलोग, पृष्ठ III, लाइन २०)

1

दर्शनको दरिद्रता

परिचय: मार्क्स र रोडबर्टस

पहिलो जर्मन संस्करणको भूमिका

फ्रेडरिक एंगेल्सद्वारा

१८८४ को अगस्टदेखि अक्टोबरसम्म एंगेल्सले लेखेका पत्रहरूले देखाउँछन् कि उनले मार्क्सको Poverty of Philosophy लाई जर्मन भाषामा प्रकाशनका लागि तयार पार्न ठूलो परिश्रम गरेका थिए। (यो पुस्तक १८४७ मा फ्रेन्च भाषामा लेखिएको र प्रकाशित भएको थियो, र मार्क्सको जीवनकालमा पूर्ण रूपमा पुनः प्रकाशित गरिएको थिएन।)

एंगेल्सले एडुआर्ड बर्नस्टाइन र कार्ल काउत्स्कीले गरेको अनुवाद सम्पादन गरे र त्यसमा केही टिप्पणीहरू पनि थपे। मार्क्सको पुस्तकको पहिलो जर्मन संस्करण १८८५ को जनवरीको दोस्रो भागमा प्रकाशित भयो। त्यसभन्दा केही अघि, जनवरीको सुरुवातमै, एंगेल्सले आफ्नो भूमिका Die Neue Zeit पत्रिकामा “मार्क्स र रोडबर्टस” शीर्षकमा प्रकाशित गरेका थिए। पछि यो भूमिका १८९२ मा प्रकाशित दोस्रो जर्मन संस्करणमा पनि समावेश गरियो, जसका लागि एंगेल्सले विशेष भूमिका लेखेका थिए। — सम्पादकहरू

यो कृति १८४६–४७ को जाडोयाममा तयार गरिएको थियो, त्यतिबेला मार्क्सले आफ्नो नयाँ ऐतिहासिक र आर्थिक दृष्टिकोणका आधारभूत विशेषताहरू स्पष्ट रूपमा बुझिसकेका थिए। त्यसै समय प्रकाशित भएको प्रुधोंको Système des contradictions économiques, ou Philosophie de la misère (“आर्थिक विरोधाभासहरूको प्रणाली, वा गरिबीको दर्शन”) ले मार्क्सलाई आफ्ना यी आधारभूत विचारहरू विकास गर्ने अवसर दियो। उनले ती विचारहरूलाई त्यस्तो व्यक्तिको दृष्टिकोणसँग तुलना गरे, जो त्यसपछिका वर्षहरूमा जीवित फ्रान्सेली समाजवादीहरूमध्ये सबैभन्दा महत्वपूर्ण स्थान ओगट्ने व्यक्ति बन्न गयो।

पेरिसमा बस्दा उनीहरू दुवैले आर्थिक प्रश्नहरूमा रातभर छलफल गर्ने गर्थे, तर बिस्तारै उनीहरूको बाटो अलग हुँदै गयो। प्रुधोंको पुस्तकले उनीहरूबीच अब पुल बनाउन नसकिने गहिरो खाडल पैदा भइसकेको प्रमाणित गर्‍यो। त्यसलाई बेवास्ता गर्नु असम्भव थियो, त्यसैले मार्क्सले यस जवाफमार्फत त्यो अपूरणीय विच्छेदलाई सार्वजनिक रूपमा अभिलेखित गरे।

प्रुधोंबारे मार्क्सको समग्र धारणा १८६५ मा बर्लिनको Social-Demokrat पत्रिकाको अंक १६, १७ र १८ मा प्रकाशित लेखमा पाइन्छ। त्यो पत्रिकाका लागि मार्क्सले लेखेको एकमात्र लेख थियो। केही समयपछि हेर फन श्वाइत्सरले उक्त पत्रिकालाई सामन्तवादी र सरकारी दिशातर्फ लैजान खोजेको स्पष्ट भएपछि, हामीले केही सातामै सार्वजनिक रूपमा आफ्नो सहकार्य अन्त्य गर्न बाध्य भयौं।

जर्मनीका लागि यो कृतिको अहिले विशेष महत्व छ, जसको कल्पना स्वयं मार्क्सले पनि गरेका थिएनन्। उनलाई कसरी थाहा हुन सक्थ्यो कि प्रुधोंमाथि प्रहार गर्दा उनले आजका अवसरवादीहरूको आदर्श व्यक्तित्व रोडबर्टसमाथि पनि प्रहार गरिरहेका थिए, जसलाई त्यतिबेला उनी नामसम्मले पनि चिन्दैनथे?

यहाँ मार्क्स र रोडबर्टसबीचको सम्बन्धबारे विस्तृत चर्चा गर्ने स्थान होइन; त्यसका लागि मलाई चाँडै नै अर्को अवसर अवश्य प्राप्त हुनेछ।

यति मात्र भन्न पर्याप्त हुन्छ कि जब रोडबर्टसले मार्क्समाथि आफूलाई “लुटेको” र आफ्नो पुस्तक Zur Erkenntnis बाट उद्धरण नदिई Capital मा “स्वतन्त्र रूपमा प्रयोग गरेको” आरोप लगाउँछन्, तब उनी त्यस्तो निन्दात्मक व्यवहारमा उत्रन्छन्, जुन केवल आफ्नो प्रतिभा मान्यता नपाउँदाको झोंक र प्रशियाबाहिर भइरहेका घटनाहरू—विशेष गरी समाजवादी र आर्थिक साहित्य—प्रतिको असाधारण अज्ञानताद्वारा मात्र व्याख्या गर्न सकिन्छ।

न त यी आरोपहरू, न त रोडबर्टसको उक्त पुस्तक नै मार्क्सले कहिल्यै देखेका थिए। रोडबर्टसबारे उनले थाहा पाएका कुरा भनेका केवल तीनवटा Soziale Briefe (“सामाजिक पत्रहरू”) मात्र थिए, र ती पनि सम्भवतः १८५८ वा १८५९ भन्दा पहिले होइन।

रोडबर्टसले ती पत्रहरूमा आफूले “प्रुधोंको संरचित मूल्य” (constituted value) प्रुधोंभन्दा अघि नै पत्ता लगाइसकेको दाबी गर्छन्। तर यहाँ पनि उनले आफूलाई पहिलो खोजकर्ता ठानेर गलत आत्मप्रशंसा गरेका छन्।

जेसुकै भए पनि, यस वर्तमान कृतिमा आलोचनाको लक्ष्यमध्ये उनी पनि एक हुन्। त्यसैले मलाई उनको “मौलिक” कृति Zur Erkenntnis unsrer staatswirthschaftlichen Zustände (१८४२) को संक्षिप्त चर्चा गर्न बाध्य हुनुपरेको छ, जहाँ प्रुधोंका विचारहरूको पूर्वसंकेत र वाइटलिङको साम्यवाद (यद्यपि अनजानमै) पनि समावेश देखिन्छ।

आधुनिक समाजवाद, जुनसुकै धाराको भए पनि, जब बुर्जुवा राजनीतिक अर्थशास्त्रबाट प्रारम्भ हुन्छ, तब उसले लगभग अपवादविहीन रूपमा रिकार्डोको मूल्य सिद्धान्तलाई ग्रहण गर्छ।

रिकार्डोले १८१७ मा आफ्नो Principles को सुरुवातमै घोषणा गरेका दुई मुख्य प्रस्तावहरू…

2

१) कुनै पनि वस्तुको मूल्य केवल र केवल त्यसको उत्पादनका लागि आवश्यक श्रमको मात्राद्वारा निर्धारण हुन्छ, र

२) सम्पूर्ण सामाजिक श्रमको उत्पादन तीन वर्गहरूबीच विभाजित हुन्छ: भूमिपतिहरू (भाडा/रन्ट), पूँजीपतिहरू (नाफा), र मजदुरहरू (ज्याला)।

यी दुई प्रस्तावहरूलाई १८२१ देखि नै इङ्ग्ल्यान्डमा समाजवादी निष्कर्ष निकाल्न प्रयोग गरिएको थियो, र कतिपय अवस्थामा यति तीक्ष्णता र दृढतासाथ प्रयोग गरिएको थियो कि त्यो साहित्य—जुन पछि लगभग बिर्सिएको थियो र ठूलो हदसम्म केवल मार्क्सद्वारा पुनः पत्ता लगाइयो—Capital प्रकाशित नभएसम्म अनुपम नै रह्यो। यसबारे फेरि कहिल्यै चर्चा गरौंला।

त्यसैले, यदि १८४२ मा रोडबर्टसले पनि माथिका प्रस्तावहरूबाट समाजवादी निष्कर्ष निकाले भने, त्यो त्यतिबेलाको जर्मनीका लागि निश्चय नै ठूलो प्रगतिशील कदम थियो। तर त्यसलाई नयाँ खोजको रूपमा बढीमा जर्मनीभित्र मात्र मान्न सकिन्थ्यो।

रिकार्डोको सिद्धान्तको यस्तो प्रयोग नयाँ कुरा थिएन भन्ने कुरा मार्क्सले प्रुधोंविरुद्ध प्रमाणित गरिसकेका थिए, जो यस्तै प्रकारको आत्ममोहबाट ग्रस्त थिए।

“जो कोही इङ्ग्ल्यान्डको राजनीतिक अर्थशास्त्रको प्रवृत्तिसँग केही मात्र परिचित छ, उसले यो नजान्न सक्दैन कि त्यहाँका लगभग सबै समाजवादीहरूले विभिन्न समयमा रिकार्डोको सिद्धान्तलाई समानतावादी (अर्थात् समाजवादी) ढंगले प्रयोग गरेका छन्। हामी एम. प्रुधोंका लागि उद्धृत गर्न सक्छौं: हज्क्सकिन, Political Economy (१८२७); विलियम थम्पसन, An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth Most Conducive to Human Happiness (१८२४); टी. आर. एडमन्ड्स, Practical Moral and Political Economy (१८२८), आदि आदि, र यस्तै चार पृष्ठ अझै।”

“हामी केवल एक अंग्रेज कम्युनिस्ट श्री ब्रे (Bray) लाई सुन्नमै सीमित रहनेछौं … उनको उल्लेखनीय कृति Labour’s Wrongs and Labour’s Remedy, लिड्स, १८३९।”

यहाँ ब्रेबाट दिइएका उद्धरणहरूले मात्र पनि रोडबर्टसले दाबी गरेको “प्राथमिकता” को ठूलो भाग समाप्त गरिदिन्छ।

त्यतिबेला मार्क्सले अझै ब्रिटिश म्युजियमको अध्ययनकक्षमा प्रवेश गरेका थिएनन्। पेरिस र ब्रसेल्सका पुस्तकालयहरू तथा मेरा पुस्तक र टिपोटहरू बाहेक, उनले केवल त्यस्ता पुस्तकहरू अध्ययन गरेका थिए जुन हामीले १८४५ को गर्मीयाममा इङ्ग्ल्यान्डको छ हप्ते यात्राका क्रममा म्यानचेस्टरमा प्राप्त गर्न सकेका थियौं।

त्यसैले उक्त साहित्य १८४० को दशकमा अहिले जस्तो दुर्लभ थिएन। यदि त्यसपछि पनि रोडबर्टसका लागि त्यो सधैं अपरिचित रह्यो भने, त्यसको कारण केवल उनको प्रशियन स्थानीय संकीर्णता (local bigotry) थियो।

उनी वास्तवमा विशिष्ट प्रशियन समाजवादका वास्तविक संस्थापक हुन्, र अहिले अन्ततः त्यही रूपमा मान्यता पाएका छन्।

तर आफ्नै प्रिय प्रशियामा पनि रोडबर्टस निर्विघ्न रहन सकेनन्।

१८५९ मा मार्क्सको A Contribution to the Critique of Political Economy, Part I बर्लिनमा प्रकाशित भयो। त्यसमा अर्थशास्त्रीहरूले रिकार्डोविरुद्ध उठाएका आपत्तिहरूमध्ये दोस्रो आपत्ति यसरी प्रस्तुत गरिएको थियो (पृष्ठ ४०):

“यदि कुनै वस्तुको विनिमय मूल्य त्यसमा समावेश श्रमसमय बराबर हुन्छ भने, एक दिनको श्रमको विनिमय मूल्य पनि त्यसले उत्पादन गरेको वस्तु बराबर हुनुपर्छ; अर्थात् ज्याला श्रमको उत्पादन बराबर हुनुपर्छ। तर वास्तवमा यसको ठीक विपरीत सत्य छ।”

यसमा निम्न टिप्पणी दिइएको थियो:

“यो आपत्ति, जुन अर्थशास्त्रीहरूले रिकार्डोविरुद्ध उठाएका थिए, पछि समाजवादीहरूले पनि अपनाए। उनीहरूले उक्त सूत्र सैद्धान्तिक रूपमा सही छ भन्ने माने, तर व्यवहार सिद्धान्तसँग विरोधाभासमा रहेको दाबी गरे, र बुर्जुवा समाजले आफ्ना सैद्धान्तिक सिद्धान्तहरूबाट उत्पन्न हुने व्यावहारिक निष्कर्षहरू लागू गर्नुपर्छ भनेर माग गरे। कम्तीमा पनि यसरी अंग्रेज समाजवादीहरूले राजनीतिक अर्थशास्त्रविरुद्ध रिकार्डोको विनिमय मूल्यको सूत्र प्रयोग गरे।”

उही टिप्पणीमा मार्क्सको Misère de la philosophie (दर्शनको गरिबी) लाई सन्दर्भ गरिएको थियो, जुन त्यतिबेला सबै पुस्तक पसलहरूमा उपलब्ध थियो।

यसरी रोडबर्टससँग आफ्ना १८४२ का “खोजहरू” वास्तवमै नयाँ थिए वा थिएनन् भन्ने कुरा बुझ्ने पर्याप्त अवसर थियो। तर त्यसको सट्टा उनले ती “खोजहरू” बारम्बार दोहोर्‍याइरहे..

3

रोडबर्टस आफ्ना विचारहरूलाई यति अनुपम ठान्थे कि मार्क्सले पनि आफूजस्तै स्वतन्त्र रूपमा रिकार्डोबाट निष्कर्ष निकालेका हुन सक्छन् भन्ने कुरा उनको दिमागमै कहिल्यै आएन। त्यो त उनको दृष्टिमा असम्भव थियो!

मार्क्सले उनलाई “लुटेका” थिए — त्यही व्यक्ति जसलाई स्वयं मार्क्सले पर्याप्त अवसर दिएका थिए, ताकि उनले बुझ्न सकून् कि उनीहरू दुवैभन्दा धेरै अगाडि नै, कम्तीमा पनि रोडबर्टसको जस्तै अपरिपक्व स्वरूपमा, यस्ता निष्कर्षहरू इङ्ग्ल्यान्डमा व्यक्त भइसकेका थिए।

रिकार्डोको सिद्धान्तको सबैभन्दा सरल समाजवादी प्रयोग वास्तवमा माथि उल्लिखित प्रयोग नै हो। यसले धेरै अवस्थामा अधिशेष मूल्य (surplus value) को उत्पत्ति र स्वरूपबारे त्यस्ता अन्तर्दृष्टिहरू दिएको छ, जुन स्वयं रिकार्डोभन्दा निकै अगाडि पुग्छन् — रोडबर्टसको उदाहरणमा जस्तै।

तर यस विषयमा रोडबर्टसले त्यस्तो केही पनि प्रस्तुत गर्दैनन् जुन उनीभन्दा अघि कम्तीमा उस्तै राम्रो ढंगले भनिएको थिएन। यसबाहेक, उनको प्रस्तुतीकरणमा एउटा गम्भीर कमजोरी छ: उनी श्रम, पूँजी, मूल्य आदि आर्थिक श्रेणीहरूलाई अर्थशास्त्रीहरूले जसरी बाह्य रूपमै दिएका थिए, त्यसलाई आलोचनात्मक परीक्षण नगरी जस्ताको तस्तै स्वीकार गर्छन्।

यसरी उनी केवल थप विकासको सम्भावनाबाट आफूलाई अलग गर्दैनन् — मार्क्सभन्दा भिन्न, जसले यी साठीचौध वर्षदेखि दोहोरिँदै आएका प्रस्तावहरूलाई पहिलोपटक वास्तवमै विकसित गरे — तर, जस्तो कि पछि देखाइनेछ, उनी आफूलाई सीधै युटोपियातर्फ लैजाने बाटो खोलिदिन्छन्।

रिकार्डोको सिद्धान्तको माथिको प्रयोग — अर्थात् सम्पूर्ण सामाजिक उत्पादन मजदुरहरूको हुनुपर्छ, किनकि उनीहरू नै वास्तविक उत्पादक हुन् — सीधै साम्यवादतर्फ पुग्छ।

तर, माथि उद्धृत अंशमा मार्क्सले संकेत गरेझैं, औपचारिक आर्थिक दृष्टिले यो तर्क गलत छ, किनकि यो नैतिकतालाई अर्थशास्त्रमा सीधै लागू गर्ने प्रयास मात्र हो।

बुर्जुवा अर्थशास्त्रका नियमअनुसार उत्पादनको ठूलो हिस्सा त्यसलाई उत्पादन गर्ने मजदुरहरूको हुँदैन।

यदि हामी अब भन्छौं: “यो अन्यायपूर्ण छ, यस्तो हुनु हुँदैन,” भने त्यसको अर्थशास्त्रसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध रहँदैन। हामी केवल यति भनिरहेका हुन्छौं कि यो आर्थिक तथ्य हाम्रो नैतिक चेतनासँग विरोधाभासमा छ।

त्यसैले मार्क्सले आफ्ना साम्यवादी मागहरू यस तर्कमा आधारित गरेका थिएनन्। उनले त ती मागहरू पूँजीवादी उत्पादन प्रणालीको अनिवार्य पतनमा आधारित गरेका थिए, जुन हाम्रो आँखाअघि दिनदिनै बढ्दो रूपमा भइरहेको छ। उनले केवल यति भने कि अधिशेष मूल्य भनेको अवैतनिक श्रम हो — र यो एउटा साधारण तथ्य हो।

तर जुन कुरा औपचारिक आर्थिक दृष्टिले गलत देखिन्छ, त्यो विश्व-इतिहासको दृष्टिले सही हुन सक्छ।

यदि जनसमुदायको नैतिक चेतनाले कुनै आर्थिक तथ्यलाई अन्यायपूर्ण ठहर गर्छ — जस्तै कुनै समय दासप्रथा वा जबर्जस्ती श्रमलाई गरियो — भने त्यो यस कुराको प्रमाण हो कि त्यो आर्थिक व्यवस्था आफ्नो समय पार गरिसकेको छ, र अन्य नयाँ आर्थिक अवस्थाहरू देखा परिसकेका छन्, जसका कारण पुरानो व्यवस्था असह्य र अस्थिर बनेको छ।

त्यसैले औपचारिक आर्थिक त्रुटिभित्र पनि अत्यन्त सत्य आर्थिक सार लुकेको हुन सक्छ।

यहाँ अधिशेष मूल्यको सिद्धान्तको महत्व र इतिहासबारे विस्तृत चर्चा गर्ने स्थान होइन।

यसैबीच, रिकार्डोको मूल्य सिद्धान्तबाट अन्य निष्कर्षहरू पनि निकाल्न सकिन्छ, र निकालिएका पनि छन्।

वस्तुहरूको मूल्य तिनको उत्पादनका लागि आवश्यक श्रमद्वारा निर्धारण हुन्छ। तर यो अपूर्ण संसारमा वस्तुहरू कहिलेकाहीँ आफ्नो मूल्यभन्दा माथि र कहिलेकाहीँ तल बेचिन्छन्, र यो केवल प्रतिस्पर्धाको उतारचढावका कारण मात्र होइन।

नाफाको दर (rate of profit) पनि सबै पूँजीपतिहरूका लागि समान स्तरमा सन्तुलित हुने प्रवृत्ति राख्छ, ठीक त्यसरी नै जसरी माग र आपूर्तिको प्रभावले वस्तुहरूको मूल्य श्रममूल्यतर्फ झुक्छ।

तर नाफाको दर सम्पूर्ण लगानी गरिएको पूँजीका आधारमा गणना गरिन्छ।

अब यदि उद्योगका दुई फरक शाखाहरूमा वार्षिक उत्पादनमा बराबर मात्राको श्रम समावेश छ भने, तिनले बराबर मूल्य प्रतिनिधित्व गर्छन्। दुवै क्षेत्रमा ज्यालाको स्तर पनि बराबर हुन सक्छ। तर एउटा क्षेत्रमा लगानी गरिएको पूँजी अर्को क्षेत्रको भन्दा दुई वा तीन गुणा बढी हुन सक्छ — र प्रायः हुन्छ पनि।

यस अवस्थामा रिकार्डोको मूल्य सिद्धान्त, जसलाई स्वयं रिकार्डोले पनि पत्ता लगाए, समान नाफा दरको नियमसँग विरोधाभासमा पुग्छ।

यदि दुवै उद्योगका उत्पादनहरू आफ्नै मूल्यमा बेचिन्छन् भने नाफाको दर समान हुन सक्दैन। तर यदि नाफाको दर समान हुन्छ भने दुवै उद्योगका वस्तुहरू सधैं आफ्नै मूल्यमा बेचिन सक्दैनन्।

यसरी यहाँ हामी दुई आर्थिक नियमहरूको विरोधाभास (antinomy) देख्छौं।

रिकार्डोका अनुसार (अध्याय १, खण्ड ४ र ५४), व्यवहारमा यो विरोधाभासको समाधान सामान्यतया मूल्यको खर्चमा नाफाको दरको पक्षमा हुने गर्छ।

4

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — परिचय

तर रिकार्डोको मूल्यसम्बन्धी परिभाषा, त्यसका समस्याग्रस्त विशेषताहरू हुँदाहुँदै पनि, एउटा यस्तो पक्ष बोकेको छ जसले इमानदार बुर्जुवाको हृदयलाई आकर्षित गर्छ। यसले उसको न्यायबोधमा अत्यन्त शक्तिशाली प्रभाव पार्छ।

न्याय र अधिकारको समानता ती आधारशिलाहरू हुन्, जसको माथि अठारौँ र उन्नाइसौँ शताब्दीका बुर्जुवाहरू सामन्तवादी अन्याय, असमानता र विशेषाधिकारका भग्नावशेषमाथि आफ्नो सामाजिक संरचना निर्माण गर्न चाहन्थे।

र वस्तुहरूको मूल्य श्रमद्वारा निर्धारण हुनु, तथा समान अधिकार भएका वस्तु-मालिकहरूबीच त्यही मूल्यको आधारमा श्रमका उत्पादनहरूको स्वतन्त्र विनिमय हुनु — यी नै ती वास्तविक आधारहरू हुन्, जसको माथि आधुनिक बुर्जुवा वर्गको सम्पूर्ण राजनीतिक, कानुनी र दार्शनिक विचारधारा निर्मित भएको छ, जस्तो कि मार्क्सले पहिले नै प्रमाणित गरिसकेका छन्।

एकपटक यदि यो मानिन्छ कि श्रम नै वस्तुको मूल्यको मापन हो, तब इमानदार बुर्जुवाको राम्रो भावना यस्तो संसारको दुष्टताद्वारा गम्भीर रूपमा आहत हुन बाध्य हुन्छ, जुन संसारले नाममा त न्यायको आधारभूत नियमलाई स्वीकार गर्छ, तर व्यवहारमा हरेक क्षण त्यसलाई कुनै संकोचबिना उल्लङ्घन गरिरहेको देखिन्छ।

विशेषगरी सानो बुर्जुवा वर्ग — जसको इमानदार श्रम, चाहे त्यो केवल उसका कामदार वा प्रशिक्षार्थीहरूको श्रम किन नहोस्, ठूला उद्योग र मेसिनहरूको प्रतिस्पर्धाद्वारा दिनप्रतिदिन अवमूल्यित हुँदै जान्छ — यस्तो साना उत्पादकले त अवश्य पनि त्यस्तो समाजको चाहना गर्छ, जहाँ उत्पादनहरूको विनिमय तिनको श्रममूल्यअनुसार पूर्ण र स्थिर सत्य बनेको होस्।

अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, उसले यस्तो समाजको आकांक्षा गर्छ, जहाँ वस्तु उत्पादनको एउटै नियम मात्र पूर्ण रूपमा लागू होस्, तर त्यही नियम लागू हुन सक्ने अवस्थाहरू भने समाप्त गरिएका हुन् — अर्थात् वस्तु उत्पादनका अन्य नियमहरू, र पछि विकसित हुने पूँजीवादी उत्पादनका नियमहरू हटाइएका हुन्।

यो युटोपियाले आधुनिक साना बुर्जुवाहरू — वास्तविक वा वैचारिक — को सोचमा कति गहिरो जरा गाडेको छ भन्ने कुरा यस तथ्यले प्रमाणित गर्छ कि १८३१ मै जोन ग्रेले यसलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गरेका थिए; १८३० को दशकमा इङ्ग्ल्यान्डमा यसलाई व्यवहारमा लागू गर्ने प्रयास गरियो र सैद्धान्तिक रूपमा प्रचार गरियो; १८४२ मा जर्मनीमा रोडबर्टसले र १८४६ मा फ्रान्समा प्रुधोंले यसलाई “अन्तिम सत्य” को रूपमा घोषणा गरे; र फेरि १८७१ सम्म पनि रोडबर्टसले यसलाई सामाजिक प्रश्नको समाधान तथा आफ्नो सामाजिक वसीयतजस्तै रूपमा प्रचार गरिरहे।

१८८४ मा समेत, रोडबर्टसको नाममा प्रशियन राज्य समाजवादलाई प्रयोग गर्न खोज्ने अवसरवादीहरूको झुण्डभित्र यसले फेरि समर्थकहरू भेट्टायो।

मार्क्सले यस युटोपियाको आलोचना प्रुधों र ग्रे दुवैविरुद्ध यति विस्तृत रूपमा गरिसकेका छन् (यस कृतिको परिशिष्ट हेर्नुहोस्) कि म यहाँ रोडबर्टसको विशेष शैलीमा यसलाई कसरी प्रमाणित र चित्रण गरिएको छ भन्ने विषयमा केही टिप्पणीहरूमा सीमित रहन सक्छु।

पहिले नै उल्लेख गरिएझैं, रोडबर्टसले आर्थिक अवधारणाहरूको परम्परागत परिभाषालाई अर्थशास्त्रीहरूले जसरी दिएका थिए, ठीक त्यही रूपमा स्वीकार गर्छन्। उनले तिनको अनुसन्धान गर्ने सानो प्रयास पनि गर्दैनन्।

उनका लागि मूल्य भनेको “मात्राका आधारमा एउटा वस्तुको अर्को वस्तुसँग गरिएको मूल्याङ्कन हो, जुन मूल्याङ्कनलाई मापनको रूपमा बुझिन्छ।”

यो अत्यन्तै अव्यवस्थित परिभाषाले — नरम भाषामा भन्नुपर्दा — बढीमा मूल्य कस्तो देखिन्छ भन्ने अस्पष्ट अनुमान मात्र दिन्छ; तर मूल्य वास्तवमा के हो भन्नेबारे केही पनि बताउँदैन।

तर किनकि रोडबर्टस मूल्यबारे यत्ति मात्र भन्न सक्षम छन्, त्यसैले उनले मूल्यभन्दा बाहिर रहेको कुनै मापन खोज्नु स्वाभाविक देखिन्छ।

तीस पृष्ठसम्म उपयोग मूल्य (use value) र विनिमय मूल्य (exchange value) लाई हचुवाको भरमा मिसाइरहेपछि — त्यो पनि हेर एडोल्फ वाग्नरले अत्यन्त प्रशंसा गरेको “अमूर्त चिन्तन शक्ति” सहित — उनी अन्ततः यस निष्कर्षमा पुग्छन् कि मूल्यको कुनै वास्तविक मापन छैन, र त्यसको सट्टामा एउटा “प्रतिस्थापन मापन” स्वीकार गर्नुपर्छ।

श्रम यस्तो मापन बन्न सक्छ, तर केवल तब, जब समान मात्राको श्रम भएका उत्पादनहरू सधैं समान मात्राको श्रम भएका उत्पादनहरूसँग विनिमय गरिन्छन् — चाहे “यो स्वतः भइरहेको होस्, वा त्यसलाई सुनिश्चित गर्न विशेष उपायहरू अपनाइएका हुन्।”

यसरी, मूल्य र श्रमबीच कुनै वास्तविक सम्बन्ध रहँदैन, यद्यपि सम्पूर्ण पहिलो अध्यायभरि वस्तुहरूले “श्रम खर्च गर्छन्” र केवल श्रम मात्र खर्च गर्छन् भन्ने कुरा व्याख्या गरिएको छ।

फेरि, श्रमलाई पनि अर्थशास्त्रीहरूले जसरी प्रयोग गरेका थिए, ठीक त्यही रूपमा आलोचनारहित ढंगले स्वीकार गरिएको छ।

त्यति मात्र होइन।

यद्यपि श्रमको तीव्रतामा भिन्नता हुन्छ भन्ने कुरा दुईचार शब्दमा उल्लेख गरिएको छ, श्रमलाई अझै पनि सामान्य रूपमा “खर्च हुने” कुनै चीजको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ…

जसले मूल्य मापन गर्छ, चाहे त्यो श्रम सामान्य सामाजिक औसत अवस्थाहरूमा खर्च गरिएको होस् वा नहोस्।

उत्पादकहरूले एउटा दिनमै बन्न सक्ने वस्तु बनाउन दस दिन लगाए वा केवल एक दिन; उनीहरूले सबैभन्दा राम्रो औजार प्रयोग गरे वा सबैभन्दा खराब; उनीहरूले आफ्नो श्रम समय सामाजिक रूपमा आवश्यक वस्तुहरू उत्पादन गर्न र समाजले आवश्यक ठानेको मात्रामा खर्च गरे वा पूर्ण रूपमा अनावश्यक वस्तुहरू, वा आवश्यक वस्तुहरू नै मागभन्दा धेरै वा कम मात्रामा उत्पादन गरे — यी सबैबारे एक शब्द पनि भनिँदैन।

श्रम भनेको श्रम हो, र समान श्रमको उत्पादन समान श्रमको उत्पादनसँग विनिमय हुनुपर्छ।

रोडबर्टस, जो अरू प्रसङ्गमा — ठीक वा बेठीक — सधैं राष्ट्रिय दृष्टिकोण अपनाउन र व्यक्तिगत उत्पादकहरूको सम्बन्धलाई व्यापक सामाजिक विचारको उच्च दृष्टिबिन्दुबाट हेर्न तयार रहन्छन्, यहाँ भने जानाजानी त्यसो गर्नबाट टाढा रहन्छन्।

र यसको कारण स्पष्ट छ: आफ्नो पुस्तकको पहिलो पङ्क्तिबाटै उनी श्रम-मुद्रा (labour money) को युटोपियातर्फ सिधै दौडिरहेका छन्। यदि उनले मूल्य सिर्जना गर्ने श्रमको विशेषताको वास्तविक अनुसन्धान गरेका भए, त्यो बाटोमा असह्य अवरोधहरू खडा हुने थिए।

यस मामिलामा उनको सहज प्रवृत्ति (instinct) उनको तथाकथित “अमूर्त चिन्तन शक्ति” भन्दा निकै बलियो थियो — जुन, वास्तवमा, रोडबर्टसमा अत्यन्त ठोस विचारहीनताद्वारा मात्र प्रकट हुन्छ।

अब युटोपियातर्फको संक्रमण एक झट्कामै गरिन्छ।

त्यस्ता “उपायहरू” जसले वस्तुहरूको विनिमयलाई श्रममूल्यअनुसार स्थायी नियम बनाइदिन्छन्, रोडबर्टसका लागि कुनै कठिनाइ उत्पन्न गर्दैनन्।

यस प्रवृत्तिका अन्य युटोपियनहरू — ग्रेदेखि प्रुधोंसम्म — यस्तो उद्देश्य पूरा गर्ने सामाजिक संस्थाहरू आविष्कार गर्न आफ्नो दिमाग खियाउँछन्। उनीहरूले कम्तीमा पनि वस्तुहरूको विनिमय गर्ने स्वामिहरूको क्रियाकलापमार्फत आर्थिक प्रश्नलाई आर्थिक तरिकाले समाधान गर्ने प्रयास गर्छन्।

तर रोडबर्टसका लागि यो धेरै सजिलो छ।

एक असल प्रशियनझैं, उनी राज्यलाई आह्वान गर्छन्: राज्यको अधिकारद्वारा जारी गरिएको आदेशले सुधार लागू गर्छ।

यसरी “मूल्य” खुशीसाथ “संरचित” (constituted) हुन्छ। तर रोडबर्टसले दाबी गरेजस्तो यस संरचनाको प्राथमिकता भने उनको होइन।

बरु, ग्रे र ब्रे — र अरू धेरै व्यक्तिहरू — रोडबर्टसभन्दा धेरै अघि नै बारम्बार, यहाँसम्म कि दिक्क लाग्ने गरी, यही विचार दोहोर्‍याइसकेका थिए: अर्थात् त्यस्ता उपायहरूको धार्मिक इच्छा, जसद्वारा उत्पादनहरू सधैं र सबै परिस्थितिमा केवल आफ्नो श्रममूल्यअनुसार मात्र विनिमय गरिनेछन्।

राज्यले यसरी मूल्यलाई “संरचित” गरेपछि — कम्तीमा उत्पादनहरूको केही भागका लागि, किनकि रोडबर्टस पनि केही “विनम्र” छन् — त्यसले श्रम-कागजी मुद्रा (labour paper money) जारी गर्छ, र त्यसबाट औद्योगिक पूँजीपतिहरूलाई अग्रिम दिन्छ। त्यसपछि पूँजीपतिहरूले ती श्रम-मुद्राबाट मजदुरहरूलाई ज्याला दिन्छन्, र मजदुरहरूले आफूले पाएको श्रम-मुद्राबाट उत्पादनहरू किन्छन्। यसरी कागजी मुद्रा फेरि आफ्नो सुरुआती बिन्दुतर्फ फर्किन्छ।

यो प्रक्रिया कति “सुन्दर” रूपमा सम्पन्न हुन्छ भन्ने कुरा रोडबर्टसकै शब्दमा सुनौं:

“दोस्रो सर्तका सम्बन्धमा — अर्थात् नोटमा प्रमाणित गरिएको मूल्य वास्तवमै चलनमा उपस्थित हुनुपर्छ भन्ने आवश्यकताका सम्बन्धमा — यो यसरी पूरा हुन्छ कि केवल त्यही व्यक्तिले नोट प्राप्त गर्छ, जसले वास्तवमै कुनै उत्पादन उपलब्ध गराउँछ, र उक्त नोटमा त्यो उत्पादन तयार गर्न खर्च गरिएको श्रमको मात्रा सही रूपमा लेखिएको हुन्छ।

जसले दुई दिनको श्रम लागेको उत्पादन उपलब्ध गराउँछ, उसले ‘दुई दिन’ लेखिएको नोट प्राप्त गर्छ।

नोट जारी गर्दा यस नियमको कडाइका साथ पालना गरिएमा दोस्रो सर्त पनि अनिवार्य रूपमा पूरा हुन्छ।

किनकि हाम्रो मान्यताअनुसार वस्तुहरूको वास्तविक मूल्य सधैं तिनको उत्पादनमा खर्च भएको श्रमको मात्रासँग मेल खान्छ, र त्यो श्रम समयको सामान्य एकाइद्वारा मापन गरिन्छ। त्यसैले, जसले दुई दिनको श्रम लागेको उत्पादन उपलब्ध गराउँछ र दुई दिनको प्रमाणपत्र प्राप्त गर्छ, उसले वास्तवमै आफूले समाजलाई दिएको भन्दा न बढी न कम मूल्य प्राप्त गरेको हुन्छ।

यसबाहेक, किनकि वास्तवमै उत्पादनलाई चलनमा ल्याउने व्यक्तिले मात्र यस्तो प्रमाणपत्र पाउँछ, त्यसैले नोटमा अंकित मूल्य समाजको आवश्यकताका पूर्तिका लागि उपलब्ध रहेको पनि निश्चित हुन्छ।

श्रम विभाजनको दायरा जतिसुकै व्यापक किन नहोस्, यदि यो नियम कडाइका साथ लागू गरियो भने उपलब्ध मूल्यहरूको कुल योग प्रमाणित मूल्यहरूको कुल योगसँग पूर्ण रूपमा बराबर हुनेछ।

र किनकि प्रमाणित मूल्यहरूको कुल योग ठीक मूल्यहरूको कुल योगसँग बराबर हुन्छ..

5

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — परिचय

यदि रोडबर्टस अहिलेसम्म सधैं आफ्ना नयाँ “खोजहरू” लिएर ढिलो आइपुग्ने दुर्भाग्यमा परेका थिए भने, यस पटक कम्तीमा उनलाई एउटा प्रकारको मौलिकताको श्रेय दिन सकिन्छ: उनका कुनै पनि प्रतिस्पर्धीले श्रम-मुद्रा (labour money) युटोपियाको मूर्खतालाई यति बालसुलभ, पारदर्शी, र म भन्न चाहन्छु, साँच्चै “पोमेरेनियन” सरल रूपमा व्यक्त गर्ने साहस गरेका थिएनन्।

किनकि प्रत्येक कागजी प्रमाणपत्र (paper certificate) को लागि एक सम्बन्धित मूल्य-वस्तु (object of value) दिइन्छ, र कुनै पनि मूल्य-वस्तु सम्बन्धित कागजी प्रमाणपत्रको सट्टामा मात्र दिइन्छ — त्यसैले कागजी प्रमाणपत्रहरूको कुल योग सधैं मूल्य-वस्तुहरूको कुल योगले ढाकिएको हुन्छ।

गणना अलिकति पनि बाँकी नछोडी मिल्छ; यो श्रम समयको एक सेकेन्डसम्म सही हुन्छ, र कुनै पनि सरकारी मुख्य राजस्व कार्यालयको लेखापाल, चाहे उसले वर्षौँको इमानदार सेवा किन नदिएको होस्, यसमा सानोभन्दा सानो त्रुटि पनि देखाउन सक्दैन।

अब यसभन्दा बढी के चाहिन्छ?

आजको पूँजीवादी समाजमा प्रत्येक औद्योगिक पूँजीपति स्वतन्त्र रूपमा जे चाहन्छ, जति चाहन्छ, र जसरी चाहन्छ उत्पादन गर्छ। तर सामाजिक माग (social demand) उसका लागि पूर्ण रूपमा अज्ञात परिमाण हुन्छ — न त वस्तुको प्रकारका हिसाबले, न त मात्राका हिसाबले।

जे कुरा आज तुरुन्त आपूर्ति गर्न सकिँदैन, त्यो भोलि अत्यधिक मात्रामा उपलब्ध हुन सक्छ।

तथापि, माग अन्ततः कुनै न कुनै तरिकाले पूरा हुन्छ — राम्रो वा नराम्रो रूपमा — र समग्र रूपमा उत्पादन अन्ततः आवश्यक वस्तुतर्फ उन्मुख हुन्छ।

यो विरोधाभास कसरी सन्तुलित हुन्छ? प्रतिस्पर्धा (competition) द्वारा।

र प्रतिस्पर्धाले यो समाधान कसरी ल्याउँछ? यसरी कि जस प्रकारका वा जस मात्राका वस्तुहरू तत्काल सामाजिक आवश्यकताका लागि उपयोगी हुँदैनन्, तिनलाई तिनको श्रममूल्यभन्दा तल झारिन्छ; र यस माध्यमबाट उत्पादकहरूलाई बुझाइन्छ कि उनीहरूले या त पूर्ण रूपमा अनावश्यक वस्तुहरू उत्पादन गरेका छन्, वा देखिँदा उपयोगी तर वास्तवमा अनावश्यक/अत्यधिक मात्रामा उत्पादन गरेका छन्।

यसबाट दुई कुरा निष्कर्ष निस्कन्छ:

पहिलो, वस्तुहरूको मूल्य तिनको मूल्यबाट हुने निरन्तर विचलन (deviation) नै त्यो आवश्यक अवस्था हो, जसमा वस्तुहरूको मूल्यको कानून स्वयं अस्तित्वमा आउन सक्छ। केवल प्रतिस्पर्धा र त्यसबाट हुने मूल्यको उतारचढावमार्फत नै वस्तु-मूल्यको नियम वास्तविक रूपमा कार्यान्वयन हुन्छ, अर्थात् सामाजिक रूपमा आवश्यक श्रम समयद्वारा मूल्य निर्धारण वास्तविक बन्छ।

यस कारण मूल्यको प्रकट रूप (price) प्रायः वास्तविक मूल्यभन्दा फरक देखिनु मूल्यसँग सम्बन्धित अन्य सामाजिक सम्बन्धहरूजस्तै सामान्य कुरा हो। जस्तै, राजा सामान्यतया आफू प्रतिनिधित्व गर्ने राजतन्त्रभन्दा फरक देखिन्छ।

त्यसैले वस्तु-विनिमय गर्ने उत्पादकहरूको समाजमा प्रतिस्पर्धालाई निषेध गरेर श्रम समयद्वारा मूल्य निर्धारण लागू गर्न खोज्नु केवल यो प्रमाणित गर्नु हो कि यस क्षेत्रमा कम्तीमा पनि सामान्य युटोपियन आर्थिक नियमप्रतिको अवहेलना अपनाइएको छ।

दोस्रो, प्रतिस्पर्धाले वस्तु उत्पादन गर्ने उत्पादकहरूको समाजमा मूल्य-नियमलाई कार्यान्वयनमा ल्याएर, त्यसैमार्फत सामाजिक उत्पादनको सम्भव एक मात्र संगठन र व्यवस्था स्थापित गर्छ।

के उत्पादन आवश्यक छ वा छैन, र कति मात्रामा आवश्यक छ — यी सबै कुरा व्यक्तिगत उत्पादकका लागि प्रत्यक्ष रूपमा थाहा हुँदैन; उनी केवल बजारको प्रतिक्रिया (मूल्यको वृद्धि वा गिरावट) बाट मात्र यो जान्दछन्।

यही एक मात्र नियामक हो, जसलाई रोडबर्टसजस्ता युटोपियावादीहरू हटाउन चाहन्छन्।

यदि हामी सोध्छौं — कुन ग्यारेन्टी छ कि प्रत्येक वस्तु आवश्यक मात्रामा उत्पादन हुनेछ, र हामी गहुँ र मासुमा भोकै पर्नेछैनौं तर चिनी र आलुको रक्सीले थिचिनेछैनौं, वा हामीलाई लुगा ढाक्ने पाइन्ट त नहुने तर लाखौँ बटनले भरिनेछैनौं — तब रोडबर्टस गर्वका साथ आफ्नो उत्कृष्ट गणनातर्फ औंल्याउँछन्।

उनको हिसाब अनुसार प्रत्येक अनावश्यक पाउन्ड चिनी, प्रत्येक नबिकेको रक्सीको ब्यारेल, प्रत्येक प्रयोग नहुने बटनको लागि सही प्रमाणपत्र जारी गरिएको हुन्छ; गणना पूर्ण रूपमा मिल्छ, र “सबै दाबीहरू पूरा हुन्छन् र सम्पूर्ण हिसाबकिताब सही रूपमा बन्द हुन्छ।”

र जो यसमा विश्वास गर्दैनन्, उनीहरू पोमेरेनियाका सरकारी मुख्य लेखापाल X लाई सोध्न सक्छन्, जसले यो गणना जाँच गरिसकेका छन्..

6

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — परिचय

यसरी लेखा-किताबमा कहिल्यै पनि कमी नदेखिएको, र जसलाई सधैं विश्वसनीय मानिन्छ, त्यस्तो सरकारी मुख्य लेखापाल X को “प्रमाणित” गणनालाई आधार बनाएर अब रोडबर्टसको सरलताप्रति ध्यान दिऔँ — जसअनुसार उनी आफ्नो युटोपियाद्वारा औद्योगिक र व्यापारिक संकटहरू (crises) लाई नै समाप्त गर्न चाहन्छन्।

जसै वस्तु उत्पादनले विश्व बजारको स्तर प्राप्त गर्छ, त्यहाँ व्यक्तिगत उत्पादकहरू — जो आफ्नै निजी खातामा उत्पादन गर्छन् — र बजारबीचको सन्तुलन, जसको मागको मात्रा र गुणस्तर उनीहरूलाई प्रायः अज्ञात हुन्छ, अन्ततः विश्व बजारमा आउने “तुफान” अर्थात् व्यापारिक संकट (commercial crisis) मार्फत स्थापित हुन्छ।

अब यदि प्रतिस्पर्धालाई निषेध गरेर मूल्यहरू (prices) मार्फत व्यक्तिगत उत्पादकहरूलाई बजारको अवस्था थाहा पाउने प्रक्रिया नै रोकियो भने, उनीहरू पूर्ण रूपमा अन्धो बनाइन्छन्।

उत्पादनलाई यस्तो ढंगले स्थापित गर्नु कि उत्पादकहरूले आफूले उत्पादन गरिरहेको बजारको अवस्था नै बुझ्न नसकून् — यो त संकटरोगको यस्तो “उपचार” हो, जसले डा. आइजनबार्टलाई समेत रोडबर्टसप्रति ईर्ष्यालु बनाइदिन सक्छ।

अब बुझ्न सकिन्छ कि किन रोडबर्टसले वस्तुको मूल्यलाई केवल “श्रम” द्वारा निर्धारण गर्छन्, र बढीमा श्रमको तीव्रता (intensity) को भिन्नतालाई मात्र स्वीकार गर्छन्।

यदि उनले अनुसन्धान गरेका भए कि श्रमले मूल्य कसरी सिर्जना गर्छ, र त्यसलाई कसरी मापन गर्छ, भने उनी “सामाजिक रूपमा आवश्यक श्रम” (socially necessary labour) को अवधारणामा पुग्थे — अर्थात् कुनै वस्तु उत्पादनका लागि आवश्यक श्रम, अन्य समान वस्तुहरूसँगको सम्बन्धमा पनि, र समाजको कुल मागसँगको सम्बन्धमा पनि।

त्यसपछि उनी यो प्रश्नको सामना गर्न बाध्य हुन्थे कि अलग-अलग वस्तु उत्पादकहरूको उत्पादनलाई सम्पूर्ण सामाजिक मागसँग कसरी समायोजित गरिन्छ — र त्यससँगै उनको सम्पूर्ण युटोपिया असम्भव बन्न पुग्थ्यो।

यसैले उनले वास्तवमा त्यही कुरालाई “अमूर्त” गर्न रोजे, जसले सबैभन्दा बढी महत्व राख्थ्यो।

अब अन्ततः हामी त्यस्तो बिन्दुमा पुग्छौं जहाँ रोडबर्टसले साँच्चै केही “नयाँ” प्रस्तुत गर्छन् — यस्तो कुरा जसले उनलाई उनका अन्य धेरै “श्रम-मुद्रा” समर्थकहरूबाट छुट्याउँछ।

अन्य सबैले यो विनिमय-व्यवस्था (exchange organisation) मजदुरी श्रमको शोषण समाप्त गर्नका लागि माग गर्छन्। प्रत्येक उत्पादकले आफ्नो उत्पादनको पूर्ण श्रममूल्य पाउनुपर्छ भन्नेमा उनीहरू सहमत छन् — ग्रेदेखि प्रुधोंसम्म।

तर रोडबर्टस भन्छन्: होइन।

उनका अनुसार, मजदुरी श्रम र यसको शोषण कायम रहन्छ।

पहिलो कुरा, कुनै पनि सम्भावित समाजमा मजदुरले आफ्नो उत्पादनको सम्पूर्ण मूल्य उपभोगका लागि प्राप्त गर्न सक्दैन। उत्पादनबाट निकालिएको कोष (fund) बाट धेरै आर्थिक रूपमा अनुत्पादक तर आवश्यक कार्यहरू पूरा गर्नुपर्छ, र तीसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूलाई पनि पाल्नुपर्छ।

यो कुरा वर्तमान श्रम विभाजन रहुन्जेल मात्र सत्य हुन्छ। तर यस्तो समाज पनि “कल्पना गर्न सकिन्छ” जसमा सामान्य उत्पादक श्रम अनिवार्य हुन्छ — तब यो अवस्था बदलिन सक्छ।

तर सामाजिक आरक्षित कोष (reserve fund) र सञ्चय कोष (accumulation fund) को आवश्यकता भने रहिरहन्छ। त्यसैले मजदुरहरू — अर्थात् सबै — आफ्नो सम्पूर्ण उत्पादनको स्वामित्व र उपभोगमा रहन्छन्, तर प्रत्येक व्यक्तिगत मजदुरले आफ्नो श्रमको “पूर्ण प्रतिफल” उपभोग गर्न पाउँदैन।

अन्य श्रम-मुद्रा युटोपियावादीहरूले पनि यो कुरा बेवास्ता गरेका थिएनन्। तर उनीहरूले यसका लागि मजदुरहरूलाई नै लोकतान्त्रिक तरिकाले कर तिर्न लगाउँछन्।

तर रोडबर्टस, जसको १८४२ को सम्पूर्ण सामाजिक सुधार त्यतिबेलाको प्रशियन राज्यसँग जोडिएको छ, सम्पूर्ण विषयलाई राज्यको नोकरशाही (bureaucracy) को निर्णयमा सुम्पिन्छन् — जसले माथिबाटै मजदुरको आफ्नै उत्पादनमा उसको भाग निर्धारण गर्छ, र कृपापूर्वक उसलाई त्यो दिन्छ।

दोस्रो कुरा, भाडा (rent) र नाफा (profit) पनि यथावत् रहन्छन्।

किनकि भूमिपति र औद्योगिक पूँजीपतिहरूले पनि केही सामाजिक रूपमा उपयोगी वा आवश्यक कार्यहरू गर्छन् — यद्यपि ती आर्थिक रूपमा अनुत्पादक हुन्छन् — त्यसैले उनीहरूले भाडा र नाफाको रूपमा आफ्नो हिस्सा पाउँछन्।

[टिप्पणी: इङ्ग्ल्यान्डको विश्व बजारमा एकाधिकार क्रमशः फ्रान्स, जर्मनी र विशेषगरी अमेरिकाको सहभागिताले कमजोर हुँदै जाँदा, सन्तुलनको नयाँ रूप देखा पर्न थालेको छ…] — एंगेल्सको टिप्पणी

7

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — परिचय

नाफा (profit) लाई त्यस सन्दर्भमा दिइने एक प्रकारको पारिश्रमिक (pay) मानिन्छ — यस्तो अवधारणा जुन, सम्झनुपर्छ, १८४२ मै पनि नयाँ थिएन।

वास्तवमा अहिले श्रमिकहरूले आफूले गर्ने थोरै कामको तुलनामा अत्यन्त धेरै प्राप्त गरिरहेका छन् — र त्यो पनि खराब ढंगले। तर रोडबर्टसलाई कम्तीमा आगामी पाँच सय वर्षका लागि एक विशेषाधिकार प्राप्त वर्ग (privileged class) को आवश्यकता छ। त्यसैले अधिशेष मूल्य (surplus value) को वर्तमान दर — ठ्याक्कै भन्नुपर्दा — कायम रहनुपर्छ, तर त्यसलाई बढ्न भने दिइनु हुँदैन।

रोडबर्टसका अनुसार यो दर २०० प्रतिशत हो। अर्थात्, यदि मजदुरले दिनमा बाह्र घण्टा काम गर्छ भने उसले बाह्र घण्टाको सट्टा केवल चार घण्टाको प्रमाणपत्र पाउनेछ, र बाँकी आठ घण्टामा उत्पादन भएको मूल्य भूमि-मालिक र पूँजीपतिबीच बाँडिनेछ।

यसरी रोडबर्टसका श्रम-प्रमाणपत्रहरू (labour certificates) प्रत्यक्ष झुट हुन्।

फेरि, यस्तो कल्पना गर्नका लागि मान्छेले पोमेरेनियाको कुनै जागीरदार (manor owner) हुनैपर्छ — जहाँ श्रमिक वर्गले बाह्र घण्टा काम गरेर केवल चार घण्टाको प्रमाणपत्र पाउँछ भन्ने कुरा स्वीकार गर्छ भन्ने सोच्न सकियोस्।

यदि पूँजीवादी उत्पादनको सम्पूर्ण जादु (hocuspocus) लाई यस सरल भाषामा अनुवाद गरियो भने, जहाँ त्यो खुला लुटपाट (robbery) जस्तो देखिन्छ, तब त्यसलाई टिकाइ राख्न असम्भव हुन्छ। प्रत्येक श्रमिकलाई दिइएको प्रमाणपत्र त विद्रोहको प्रत्यक्ष उक्साहट (instigation to rebellion) बन्न पुग्छ, र जर्मन साम्राज्यको आपराधिक संहिता (§ 110) अन्तर्गत पर्ने थियो।

मानौं, कसैले केवल पोमेरेनियाली जमिनदारको अर्ध-सामन्ती श्रमिक वर्ग मात्र देखेको होस्, जहाँ कोर्रा र चाबुकको शासन हुन्छ, र जहाँ गाउँका सबै सुन्दर महिलाहरू उसको हरममा पर्छन् — त्यस्तो अवस्थामा मात्र यस्तो निर्लज्ज व्यवहार श्रमिकहरूमाथि लागू गर्न सकिन्छ भन्ने कल्पना सम्भव हुन्छ।

तर आखिर, हाम्रा रूढिवादीहरू नै हाम्रा सबैभन्दा ठूला क्रान्तिकारीहरू हुन्।

यदि हाम्रो मजदुरहरू यति आज्ञाकारी छन् कि उनीहरूलाई साँच्चै विश्वास हुन्छ कि उनीहरूले बाह्र घण्टाको कठोर श्रममध्ये केवल चार घण्टा मात्र काम गरेका हुन्, तब उनीहरूलाई “इनाम” स्वरूप यो ग्यारेन्टी दिइन्छ कि उनीहरूको आफ्नै उत्पादनमा हिस्सा कहिल्यै पनि एक तिहाइभन्दा तल झर्ने छैन।

यो त सबैभन्दा बालसुलभ प्रकारको “स्वर्गीय सपना” (pie in the sky) हो, जसबारे एक शब्द पनि खर्च गर्नु आवश्यक छैन।

त्यसैले, रोडबर्टसको श्रम-मुद्रा युटोपियामा यदि कुनै नयाँ कुरा छ भने, त्यो केवल बालसुलभता हो — र त्यो पनि उनका धेरै पूर्ववर्ती र उत्तरवर्तीहरूको उपलब्धिभन्दा धेरै तलको स्तरको।

रोडबर्टसको Zur Erkenntnis आदि प्रकाशित हुँदा त्यो निश्चित रूपमा एउटा महत्वपूर्ण पुस्तक थियो। रिकार्डोको मूल्य सिद्धान्तलाई उनले एक दिशामा विकास गर्नु एउटा आशाजनक सुरुवात थियो।

यद्यपि त्यो नयाँ केवल उनका लागि र जर्मनीका लागि मात्र थियो, समग्र रूपमा हेर्दा त्यो उनका राम्रो अंग्रेजी पूर्ववर्तीहरूको स्तरसँग बराबर नै थियो।

तर त्यो केवल सुरुवात मात्र थियो, जसबाट साँचो सैद्धान्तिक प्रगति केवल गहिरो र आलोचनात्मक कार्यद्वारा मात्र सम्भव थियो।

तर उनले त्यसलाई विकासको दोस्रो दिशातर्फ — अर्थात् युटोपियातर्फ — मोडिदिए। यसरी उनले आलोचनाको पहिलो सर्त नै त्यागिदिए: पूर्वाग्रहबाट मुक्तता।

उनले पहिल्यै तय गरिएको लक्ष्यतर्फ काम गरे, र उनी एक “प्रवृत्ति-अर्थशास्त्री” (Tendenzökonom) बने।

आफ्नो युटोपियामा कैद भएपछि, उनी वैज्ञानिक प्रगतिबाट पूर्ण रूपमा टाढा भए। १८४२ देखि मृत्युसम्म उनी एउटै विचार दोहोर्‍याइरहे — आफ्ना पहिलो कृतिमा व्यक्त वा संकेत गरिएका विचारहरू नै बारम्बार।

उनी आफूलाई “अमान्य गरिएको” ठान्थे, “लुटिएको” ठान्थे — जबकि लुट्नका लागि त्यहाँ केही पनि थिएन। अन्ततः उनले यो स्वीकार गर्न अस्वीकार गरे कि वास्तवमा उनले केवल त्यही कुरा पुनः पत्ता लगाएका थिए, जुन धेरै पहिले नै पत्ता लागिसकेको थियो।

यस संस्करणमा केही ठाउँमा अनुवाद फ्रेन्च मूल छापाबाट फरक गरिएको छ। यो कार्ल मार्क्सका हस्तलिखित संशोधनका कारण हो, जसलाई नयाँ फ्रेन्च संस्करणमा पनि समावेश गरिनेछ।

यो पनि उल्लेख गर्न आवश्यक छैन कि यस कृतिको शब्दावली Capital सँग पूर्ण रूपमा मेल खाँदैन। उदाहरणका लागि, यहाँ अझै पनि “श्रम” लाई वस्तु (commodity) भनिएको छ, श्रमको खरीद-बिक्रीको कुरा गरिएको छ — “labour power” को सट्टा।

यस संस्करणमा थप रूपमा समावेश गरिएको छ:

१) मार्क्सको A Contribution to the Critique of Political Economy (बर्लिन, १८५९) बाट एउटा अंश, जसमा जोन ग्रेको श्रम-मुद्रा युटोपियाबारे चर्चा गरिएको छ..

8

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — परिचय (सम्पादकीय टिप्पणीहरू)

२) ब्रसेल्स (१८४८) मा मार्क्सले स्वतन्त्र व्यापार (free trade) सम्बन्धी दिएको भाषणको अनुवाद, जुन लेखकको विकासको त्यही अवधिसँग सम्बन्धित छ जुन Misère de la philosophie को समयसँग मेल खान्छ।

लन्डन, २३ अक्टोबर १८८४
फ्रेडरिक एंगेल्स

एंगेल्सको १८९२ संस्करणको भूमिका

दोस्रो संस्करणका लागि म केवल यति उल्लेख गर्न चाहन्छु कि फ्रेन्च पाठमा (पृष्ठ ४५ मा) गल्तीले “Hopkins” लेखिएको नामलाई सच्याएर “Hodgskin” बनाइएको छ। त्यही स्थानमा विलियम थम्पसनको कृतिको मिति पनि १८२४ मा सच्याइएको छ।

आशा गरिन्छ कि यसले प्रोफेसर एण्टोन मेङ्गरको ग्रन्थसूची (bibliographical) सम्बन्धी अन्तःकरणलाई शान्त पार्नेछ।

फ्रेडरिक एंगेल्स
लन्डन, २९ मार्च १८९२

टिप्पणीहरू

१. मार्क्सले डेर सोशल-डेमोक्राटसँग सम्बन्ध विच्छेदको घोषणा १८६५ फेब्रुअरी १८ मा लेखेर एंगेल्सलाई पठाए। एंगेल्सले त्यसलाई पूर्ण समर्थन गर्दै हस्ताक्षर गरे र फेब्रुअरी २३ मा मार्क्सले सम्पादकहरूलाई पठाए। यो बिस्मार्कको नीतिलाई समर्थन गर्ने श्वाइत्सरको लेखहरूको प्रतिक्रियास्वरूप थियो। उक्त घोषणा विभिन्न पत्रिकाहरूमा प्रकाशित भयो, र अन्ततः डेर सोशल डेमोक्राट (संख्या २९, ३ मार्च १८६5) मा छापियो।

२. यो सन्दर्भ एंगेल्सको Capital को दोस्रो खण्डको जर्मन संस्करणको प्रस्तावनासँग सम्बन्धित छ, जुन उनले ५ मे १८८५ मा पूरा गरे।

३. यहाँ संकेत गरिएको छ एक अज्ञात पर्चा: The Source and Remedy of the National Difficulties, deduced from principles of political economy, in a letter to Lord John Russell (लन्डन, १८२१)। यसबारे थप विवरण Capital खण्ड II को एंगेल्सको प्रस्तावनामा पाइन्छ।

४. यहाँ रिकार्डोको पुस्तक On the Principles of Political Economy and Taxation (लन्डन, १८१९, पृष्ठ ३२–४६) को दोस्रो संस्करणतर्फ संकेत गरिएको छ, जहाँ लेखकले पाठलाई खण्डहरूमा विभाजन गरेका थिए।

५. यहाँ संकेत गरिएको व्यक्तिहरू रोडबर्टस-जागेत्सोको साहित्यिक सम्पदा प्रकाशित गर्ने सम्पादकहरू हुन्, विशेषगरी उनको कृति Das Kapital. Vierter socialer Brief an von Kirchmann (बर्लिन, १८८४)। यसका प्रकाशक थियोफिल कोजाक थिए र प्रस्तावना एडोल्फ वाग्नरले लेखेका थिए।

६. एंगेल्सले एडोल्फ वाग्नरको प्रस्तावनातर्फ संकेत गरेका हुन्, जहाँ उनले लेखेका थिए:
“रोडबर्टसमा यस्तो अमूर्त चिन्तन शक्ति देखिन्छ, जुन केवल महान् आचार्यहरूमा मात्र पाइन्छ।”

७. १८७१ को जर्मन साम्राज्यको आपराधिक संहिताको §110 अनुसार, कानुनी आदेशहरूको अवज्ञा गर्न सार्वजनिक आह्वान गर्ने लेखनका लागि ६०० मार्कसम्म जरिवाना वा २ वर्षसम्म कैद सजाय हुन सक्थ्यो।

८.The Poverty of Philosophy को दोस्रो फ्रेन्च संस्करण, जुन मार्क्सकी छोरी लौरा लाफार्गले तयार गरिरहेकी थिइन्, एंगेल्सको मृत्यु पछि मात्र १८९६ मा पेरिसमा प्रकाशित भयो।

9

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — अध्याय १

§ १. प्रयोग-मूल्य र विनिमय-मूल्यको विरोधाभास

“सबै उत्पादनहरू, चाहे प्राकृतिक हुन् वा औद्योगिक, मानिसको जीवनयापनमा योगदान पुर्‍याउने क्षमता राख्छन् — यसलाई विशेष रूपमा प्रयोग-मूल्य (use value) भनिन्छ; र ती एक-अर्कासँग विनिमय गर्न सकिने क्षमतालाई विनिमय-मूल्य (exchange value) भनिन्छ…

प्रयोग-मूल्य कसरी विनिमय-मूल्य बन्छ?… (विनिमय) मूल्यको उत्पत्ति अर्थशास्त्रीहरूले पर्याप्त ध्यानपूर्वक अध्ययन गरेका छैनन्। त्यसैले हामीले यस विषयमा विस्तार गर्न आवश्यक छ।

किनकि मैले चाहिने धेरै वस्तुहरू या त प्रकृतिमा सीमित मात्रामा मात्र पाइन्छन्, वा पाइँदै पाइँदैनन्, त्यसैले म आफूलाई आवश्यक नभएको कुरा उत्पादन गर्न बाध्य हुन्छु।

र किनकि म आफैं सबै काम गर्न सक्दिनँ, त्यसैले म मेरा विभिन्न कार्यका सहकर्मीहरूलाई प्रस्ताव गर्छु कि उनीहरूले आफ्नो उत्पादनको केही भाग मलाई दिन्छन्, र म पनि मेरो उत्पादनको भाग उनीहरूलाई दिन्छु।”

(प्रुधों, खण्ड I, अध्याय II)

म. प्रुधोंले पहिले हामीलाई मूल्यको दोहोरो स्वरूप — “मूल्यको भिन्नता” — र प्रयोग-मूल्य कसरी विनिमय-मूल्यमा रूपान्तरण हुन्छ भन्ने प्रक्रिया बुझाउने प्रयास गर्छन्।

उनका अनुसार यो “रूपान्तरण” को रहस्य बुझ्न आवश्यक छ।

उनको व्याख्या यस प्रकार छ:

धेरै वस्तुहरू प्रकृतिमा पाइँदैनन्; ती उद्योगका उत्पादन हुन्। यदि मानिसका आवश्यकताहरू प्रकृतिको स्वतः उत्पादनभन्दा बाहिर जान्छन् भने, उसले औद्योगिक उत्पादनको सहारा लिनुपर्छ।

अब प्रुधोंका अनुसार उद्योग के हो?

उनको दृष्टिमा, एक व्यक्ति जसका आवश्यकताहरू धेरै हुन्छन्, उसले सबै कुरा आफैं उत्पादन गर्न सक्दैन। त्यसैले धेरै हातहरू आवश्यक हुन्छन्।

तर जति छिटो तपाईं “धेरै हात” स्वीकार गर्नुहुन्छ, त्यति नै तपाईंले श्रम विभाजन (division of labour) स्वीकार गरिसक्नुहुन्छ।

श्रम विभाजन स्वीकार गर्नु भनेको विनिमय (exchange) र त्यसपछि विनिमय-मूल्यलाई पहिले नै स्वीकार गर्नु हो।

यसरी, जुन कुरा प्रुधोंले “उत्पत्ति” खोज्न चाहन्छन्, त्यो कुरा उनी पहिले नै मानिसकेका हुन्छन्।

तर प्रुधोंले सीधा बाटो होइन, घुमाउरो बाटो रोज्छन् — र हामी पनि उनका सबै मोडहरू पछ्याउँछौं, जसले अन्ततः उनलाई फेरि सुरु बिन्दुमा नै फर्काइदिन्छ।

प्रुधों भन्छन्: “म मेरा सहकर्मीहरूलाई प्रस्ताव गर्छु।”

तर ती “सहकर्मीहरू” र “विभिन्न कार्यहरू” पहिले नै श्रम विभाजनको अस्तित्वलाई संकेत गर्छन्। र श्रम विभाजन पहिले नै विनिमयलाई संकेत गर्छ।

यसरी प्रुधोंले जे कुरा “अज्ञात” (exchange value) भनेर व्याख्या गर्न खोजिरहेका छन्, त्यो कुरा उनले पहिले नै “ज्ञात” रूपमा मानिसकेका छन्।

यसरी निष्कर्ष यस्तो बन्छ:

विनिमय-मूल्य बुझ्न विनिमय चाहिन्छ।

विनिमय बुझ्न श्रम विभाजन चाहिन्छ।

श्रम विभाजन बुझ्न आवश्यकताहरू चाहिन्छ।

र ती आवश्यकताहरू बुझ्न फेरि तीलाई “पूर्व-मान्यता” दिनुपर्छ।

तर यो “पूर्व-मान्यता” भनेको त तिनलाई अस्वीकार गर्नु होइन — प्रुधोंकै पहिलो सूत्रअनुसार:
“ईश्वरलाई पूर्व-मान्यता दिनु भनेको उसलाई अस्वीकार गर्नु हो।”

अब प्रश्न उठ्छ: प्रुधों, जसले श्रम विभाजनलाई पहिले नै “ज्ञात” रूपमा स्वीकार गर्छन्, उनले कसरी विनिमय-मूल्यको “उत्पत्ति” व्याख्या गर्छन्?

उनको विधि सरल छ:

“एक मानिस” ले अन्य मानिसहरूलाई प्रस्ताव गर्छ — आफ्ना सहकर्मीहरूलाई — कि उनीहरूले विनिमय सुरु गरून्, र साधारण मूल्य र विनिमय-मूल्य बीच भिन्नता स्थापित गरून्।

10

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — अध्याय १

यस प्रस्तावित भिन्नतालाई स्वीकार गरेपछि, ती “सहकर्मीहरू” ले म. प्रुधोंलाई अब केवल एउटा काम मात्र छोडिदिन्छन् — त्यो हो, आफ्नो राजनीतिक अर्थशास्त्र सम्बन्धी ग्रन्थमा “मूल्यको विचारको उत्पत्ति” लाई केवल अभिलेख गर्ने, वा “नोट गर्ने” काम।

तर उनलाई अझै एउटा कुरा व्याख्या गर्न बाँकी रहन्छ — यो “उत्पत्ति” (genesis) को प्रस्ताव आफैं कहाँबाट आयो? अन्ततः हामीलाई बताउनुपर्छ कि यो एक्लो व्यक्ति, यो रबिन्सन क्रुसोले अचानक आफ्ना “सहकर्मीहरू” लाई यस्तो प्रस्ताव गर्ने विचार कहाँबाट पायो, र ती सहकर्मीहरूले कुनै प्रतिरोध बिना त्यो कसरी स्वीकार गरे।

म. प्रुधों यी “वंशावली सम्बन्धी” विवरणहरूमा प्रवेश गर्दैनन्। उनी केवल विनिमय (exchange) को ऐतिहासिक घटनालाई एउटा प्रकारको ऐतिहासिक छाप (historical stamp) लगाइदिन्छन् — त्यसलाई यस्तो रूपमा प्रस्तुत गरेर कि कुनै तेस्रो व्यक्तिले विनिमय स्थापना गर्ने प्रस्ताव गरेको हो।

यही हो म. प्रुधोंको “ऐतिहासिक र वर्णनात्मक विधि” (historical and descriptive method) को नमुना — जसले उनीहरू, अर्थात् एडम स्मिथ र रिकार्डोको “ऐतिहासिक र वर्णनात्मक विधि” प्रति आफूलाई उच्चस्तरीय घृणा भएको दाबी गर्छन्।

विनिमयको आफ्नै इतिहास हुन्छ। यो विभिन्न चरणहरूबाट गुज्रिएको छ।

एक समय यस्तो थियो — मध्ययुगजस्तै — जब केवल अतिरिक्त उत्पादन (surplus) मात्र विनिमय गरिन्थ्यो।

त्यसपछि अर्को चरण आयो, जब केवल अतिरिक्त मात्र होइन, सम्पूर्ण उत्पादन, सम्पूर्ण औद्योगिक अस्तित्व नै विनिमयको अधीनमा आयो; जब सम्पूर्ण उत्पादन नै विनिमयमा निर्भर हुन थाल्यो।

अब प्रश्न उठ्छ: विनिमयको यो दोस्रो चरण — अर्थात् बजार-मूल्यको विस्तार — लाई कसरी व्याख्या गर्ने?

म. प्रुधोंको उत्तर तयार छ: मानौं कुनै व्यक्तिले आफ्ना “सहकर्मीहरू” लाई प्रस्ताव गरेको छ कि विनिमयलाई यो स्तरमा पुर्‍याइयोस्।

अन्ततः यस्तो समय आयो जब मानिसहरूले जुन कुरा अहिलेसम्म “अविनिमेय” (inalienable) ठान्थे, ती सबै पनि विनिमययोग्य वस्तु बने।

त्यो समय हो जब पहिले केवल दिइन्थ्यो तर बेचिँदैनथ्यो — जस्तै सद्गुण, प्रेम, आस्था, ज्ञान, विवेक आदि — यी सबै वस्तुहरू पनि बजारमा आइपुगे।

यो समय हो सार्वभौमिक भ्रष्टाचार (general corruption) र सर्वव्यापी बिक्रीयोग्यता (universal venality) को समय — वा राजनीतिक अर्थशास्त्रको भाषामा भन्नुपर्दा, जब सबै कुरा बजार-मूल्य बनेर बजारमा आफ्नै “साँचो मूल्य” मा बिक्रीका लागि ल्याइन्छ।

अब फेरि प्रश्न उठ्छ: विनिमयको यो नयाँ र अन्तिम चरण — अर्थात् बजार-मूल्यको तेस्रो स्तर — लाई कसरी व्याख्या गर्ने?

म. प्रुधोंको उत्तर फेरि तयार छ: मानौं कसैले अन्य “सहकर्मीहरू” लाई प्रस्ताव गरेको छ कि सद्गुण, प्रेम आदि पनि बजार-मूल्यमा रूपान्तरण गरियोस्, अर्थात् विनिमय-मूल्यलाई यसको तेस्रो र अन्तिम स्तरमा पुर्‍याइयोस्।

यसरी हामी देख्छौं कि म. प्रुधोंको “ऐतिहासिक र वर्णनात्मक विधि” सबै कुरामा लागू गर्न सकिन्छ — यसले सबै कुरा व्याख्या गर्छ, सबै प्रश्नको उत्तर दिन्छ।

यदि कुनै आर्थिक विचारको “उत्पत्ति” लाई ऐतिहासिक रूपमा व्याख्या गर्ने कुरा हो भने, त्यसले केवल यस्तो मान्छे कल्पना गर्छ जसले अन्य मानिसहरूलाई कुनै प्रस्ताव गर्छ — र त्यही नै उत्पत्तिको सम्पूर्ण व्याख्या बनाइन्छ।

यसपछि हामी विनिमय-मूल्यको “उत्पत्ति” लाई एक सम्पन्न तथ्य (accomplished act) को रूपमा स्वीकार गर्छौं।

अब बाँकी रहन्छ केवल विनिमय-मूल्य र प्रयोग-मूल्य (use value) बीचको सम्बन्ध व्याख्या गर्नु।

अब सुनौं म. प्रुधों के भन्छन्:

“अर्थशास्त्रीहरूले मूल्यको दोहोरो स्वरूपलाई राम्ररी देखाएका छन्, तर यसको विरोधाभासी प्रकृतिलाई उति स्पष्ट रूपमा देखाएका छैनन्; त्यहीँबाट हाम्रो आलोचना सुरु हुन्छ…”

“प्रयोग-मूल्य र विनिमय-मूल्य बीचको यो आश्चर्यजनक विरोधलाई केवल सामान्य कुरा ठानिएको छ; तर हामीले देखाउनुपर्छ कि यस सरल देखिने सम्बन्धभित्र गहिरो रहस्य लुकेको छ, जसमा हामी प्रवेश गर्नुपर्छ…”

“प्राविधिक भाषामा भन्नुपर्दा, प्रयोग-मूल्य र विनिमय-मूल्य एक-अर्कासँग उल्टो अनुपातमा हुन्छन्।”

यदि हामीले म. प्रुधोंको विचारलाई राम्ररी बुझ्यौं भने, उनले स्थापित गर्न खोजेका चार मुख्य बुँदाहरू यस्ता छन्:

11

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — अध्याय १

१. प्रयोग-मूल्य (Use Value) र विनिमय-मूल्य (Exchange Value) बीच “आश्चर्यजनक विरोध” छ; ती एक-अर्काका विरोधी हुन्।

२. प्रयोग-मूल्य र विनिमय-मूल्य एक-अर्कासँग उल्टो अनुपात (inverse ratio) मा छन्; तिनीहरू परस्पर विरोधाभासमा छन्।

३. अर्थशास्त्रीहरूले न त यो विरोध देखेका छन्, न त यो विरोधाभासलाई बुझेका छन्।

४. म. प्रुधोंको आलोचना यही बिन्दुबाट सुरु हुन्छ।

हामी पनि अन्तिम बिन्दुबाटै सुरु गरौं। म. प्रुधोंले अर्थशास्त्रीहरूमाथि लगाएका आरोपहरू हटाउन, दुई प्रसिद्ध अर्थशास्त्रीहरूको आफ्नै भनाइ सुनौं।

सिस्मोन्डी (Sismondi)

“यो प्रयोग-मूल्य र विनिमय-मूल्यबीचको विरोध हो, जसमा व्यापारले सबै कुरा सीमित गरिदिएको छ…”

(Études, खण्ड II, पृ. 162)

लाउडरडेल (Lauderdale)

“कुनै वस्तुको मूल्य बढेर व्यक्तिको सम्पत्ति बढ्दै जाँदा, सामान्यतया समाजको सम्पत्ति घट्छ; र कुनै वस्तुको मूल्य घटेर व्यक्तिगत सम्पत्ति घट्दै जाँदा, सामान्यतया समाजको समृद्धि बढ्छ।”

(Recherches sur la nature et l’origine de la richesse publique, पृ. 33)

सिस्मोन्डीले प्रयोग-मूल्य र विनिमय-मूल्यको विरोधलाई आफ्नो मुख्य सिद्धान्तको आधार बनाएका थिए। उनका अनुसार आम्दानीको कमी उत्पादनको वृद्धिसँग सम्बन्धित हुन्छ।

लाउडरडेलले पनि आफ्नो सम्पूर्ण सिद्धान्त यी दुई प्रकारका मूल्यहरूको उल्टो सम्बन्धमा आधारित गरेका थिए। उनको विचार रिकार्डोको समयमा यति प्रसिद्ध थियो कि रिकार्डोले यसलाई सबैले चिन्ने सिद्धान्तको रूपमा उल्लेख गरेका थिए।

रिकार्डो लेख्छन्:

“मूल्य (value) र सम्पत्ति (wealth) का अवधारणाहरूलाई गडबड पारेर यस्तो दाबी गरिएको छ कि वस्तुहरूको मात्रा घटाउँदा — अर्थात् मानिसका आवश्यकताहरू, सुविधाहरू र जीवनका आनन्दहरू घटाउँदा — सम्पत्ति बढ्न सक्छ।”

(Principles of Political Economy, अध्याय “मूल्य र सम्पत्ति”)

यसरी हामीले देख्यौं कि प्रुधोंभन्दा धेरै अघि नै अर्थशास्त्रीहरूले प्रयोग-मूल्य र विनिमय-मूल्यबीचको विरोधाभासलाई औंल्याइसकेका थिए।

अब हेरौं, प्रुधोंले यो “रहस्य” कसरी व्याख्या गर्छन्।

कुनै वस्तुको आपूर्ति (supply) बढ्दै जाँदा, र माग (demand) स्थिर रहँदा, त्यस वस्तुको विनिमय-मूल्य घट्छ।

अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, कुनै वस्तु मागको तुलनामा जति बढी प्रचुर हुन्छ, त्यसको मूल्य त्यति नै घट्छ।

उल्टो, यदि मागको तुलनामा आपूर्ति कम भयो भने, त्यस वस्तुको मूल्य बढ्छ।

अर्थात्, वस्तुको अभाव (scarcity) जति बढी हुन्छ, मूल्य त्यति नै उच्च हुन्छ।

यसैले कुनै वस्तुको विनिमय-मूल्य त्यसको प्रचुरता वा अभावमा निर्भर हुन्छ — तर सधैं मागसँगको सम्बन्धमा।

उदाहरणका लागि:

यदि कुनै वस्तु संसारमा एउटा मात्र छ (पूर्ण रूपमा अद्वितीय), तर कसैले त्यसलाई चाहँदैन भने, त्यो दुर्लभ भए पनि बेकार हुन्छ।

अर्कोतर्फ, यदि कुनै वस्तु लाखौं संख्यामा उत्पादन गरिएको छ, तर माग अझै पूरा भएको छैन भने, त्यो वस्तु अझै पनि “दुर्लभ” नै मानिन्छ।

यी कुरा लगभग स्वयंसिद्ध (truism) जस्ता लाग्छन्। तर प्रुधोंका “रहस्यहरू” बुझ्नका लागि हामीले तिनलाई दोहोर्‍याउनुपरेको छ।

अब प्रुधों भन्छन्:

“यदि यस सिद्धान्तलाई अन्तिम परिणामसम्म पुर्‍याइयो भने, संसारकै सबैभन्दा तार्किक निष्कर्ष यस्तो निस्कन्छ कि जुन वस्तुहरू जीवनका लागि अत्यावश्यक छन् र जसको मात्रा असीमित छ, ती निःशुल्क हुनुपर्छ; र जुन वस्तुहरूको उपयोगिता शून्य छ तर अत्यन्त दुर्लभ छन्, तिनको मूल्य अकल्पनीय हुनुपर्छ।

तर कठिनाइ अझै बढ्छ, किनकि व्यवहारमा यी दुवै चरम अवस्थाहरू सम्भव छैनन्।

एकातिर, कुनै पनि मानवीय उत्पादन असीमित मात्रामा हुन सक्दैन; अर्कोतर्फ…

12

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — अध्याय १

सबैभन्दा दुर्लभ वस्तुहरू पनि कुनै न कुनै हदसम्म उपयोगी हुनैपर्छन्; नत्र तिनीहरूको कुनै मूल्य नै हुने थिएन।

यसैले प्रयोग-मूल्य (use value) र विनिमय-मूल्य (exchange value) एक-अर्कासँग अविच्छिन्न रूपमा जोडिएका छन्, यद्यपि तिनीहरूको स्वभावले तिनीहरूलाई निरन्तर एक-अर्काबाट अलग हुन प्रेरित गर्छ।

— (प्रुधों, खण्ड I, पृ. 39)

म. प्रुधोंको कठिनाइ के हो?

उनले माग (demand) लाई पूर्ण रूपमा बिर्सिएका छन्।

कुनै वस्तु दुर्लभ (scarce) वा प्रचुर (abundant) केवल त्यतिबेला मात्र हुन्छ, जब त्यसको माग हुन्छ।

मागलाई हटाउने बित्तिकै प्रुधोंले विनिमय-मूल्यलाई दुर्लभतासँग र प्रयोग-मूल्यलाई प्रचुरतासँग समान ठहराउँछन्।

वास्तवमा, जब उनी भन्छन्:

“जुन वस्तुको उपयोगिता शून्य छ तर दुर्लभता अत्यन्त छ, त्यसको मूल्य असीमित हुन्छ”,

तब उनले वास्तवमा यही भनिरहेका हुन्छन् कि विनिमय-मूल्य भनेको केवल दुर्लभता मात्र हो।

“अत्यन्त दुर्लभता” र “शून्य उपयोगिता” भनेको शुद्ध दुर्लभता हो।

“असीमित मूल्य” भनेको विनिमय-मूल्यको उच्चतम रूप हो, अर्थात् शुद्ध विनिमय-मूल्य।

यसरी उनले यी दुई अवधारणालाई एकै बनाइदिन्छन्।

त्यसैले, उनका अनुसार:

विनिमय-मूल्य = दुर्लभता

प्रुधोंले आफूले नयाँ निष्कर्ष निकालेको ठान्छन्, तर वास्तवमा उनले आफ्नै प्रारम्भिक मान्यताहरूलाई अर्को रूपमै दोहोर्‍याएका हुन्छन्।

यस प्रक्रियाद्वारा उनी प्रयोग-मूल्यलाई पनि “शुद्ध प्रचुरता” सँग समान बनाउँछन्।

जब उनले एकातिर

विनिमय-मूल्य = दुर्लभता

र अर्कोतिर

प्रयोग-मूल्य = प्रचुरता

भन्ने मान्यता राख्छन्, तब उनी आश्चर्य मान्छन् कि दुर्लभतामा प्रयोग-मूल्य किन देखिँदैन, र प्रचुरतामा विनिमय-मूल्य किन भेटिँदैन।

यी चरम अवस्थाहरू व्यवहारमा सम्भव छैनन् भनेर देखेपछि उनी “रहस्य” को शरण लिन्छन्।

“असीमित मूल्य” उनको लागि त्यस्तो अवस्था हो जहाँ कुनै खरिदकर्ता (buyer) नै छैन।

र जबसम्म उनले मागलाई विश्लेषणबाट हटाइरहन्छन्, उनले कहिल्यै पनि ती खरिदकर्ताहरू भेट्टाउने छैनन्।

अर्कोतर्फ, प्रुधोंको “प्रचुरता” आफैं उत्पन्न हुने कुनै प्राकृतिक वस्तु जस्तो देखिन्छ।

उनी पूर्ण रूपमा बिर्सन्छन् कि यो प्रचुरता मानिसहरूले उत्पादन गरेका हुन्, र उत्पादकहरूको स्वार्थ मागलाई ध्यानमा राख्नुमै हुन्छ।

नत्र उनले कसरी भन्न सक्थे कि अत्यन्त उपयोगी वस्तुहरूको मूल्य अत्यन्त कम हुनुपर्छ, वा ती निःशुल्क हुनुपर्छ?

बरु उनले उल्टो निष्कर्ष निकाल्नुपर्थ्यो:

यदि उपयोगी वस्तुहरूको मूल्य बढाउनुपर्छ भने, तिनको प्रचुरता अर्थात् उत्पादनलाई सीमित गर्नुपर्छ।

फ्रान्सका पुराना अंगुर किसानहरूले नयाँ दाखबारी रोप्न प्रतिबन्ध लगाउने कानुनको माग गर्दा, वा डचहरूले एसियाली मसला जलाउँदा र मोलुक्का द्वीपमा ल्वाङका रूख उखेल्दा, उनीहरू यही काम गरिरहेका थिए — प्रचुरता घटाएर विनिमय-मूल्य बढाउने प्रयास।

सम्पूर्ण मध्ययुगभरि पनि यही सिद्धान्त लागू थियो।

त्यसबेला कानुनद्वारा:

एक मालिकले राख्न पाउने कामदारको संख्या सीमित गरिन्थ्यो,

प्रयोग गर्न पाउने औजारहरूको संख्या सीमित गरिन्थ्यो।

(हेर्नुहोस्: एन्डरसन, History of Commerce)

प्रुधोंले पहिले:

प्रचुरता = प्रयोग-मूल्य

दुर्लभता = विनिमय-मूल्य

भन्ने समानता स्थापित गरे।

त्यसपछि उनी अझ अगाडि बढेर:

प्रयोग-मूल्य = आपूर्ति (supply)

विनिमय-मूल्य = माग (demand)

भन्न थाल्छन्।

विरोधाभासलाई अझ स्पष्ट बनाउन उनी नयाँ शब्दावली प्रयोग गर्छन्।

विनिमय-मूल्यको ठाउँमा “अनुमानित मूल्य” (estimation value) भन्ने शब्द ल्याउँछन्।

अब संघर्षको मैदान परिवर्तन भएको छ।

एकातिर छ:

उपयोगिता (utility)

प्रयोग-मूल्य

आपूर्ति

अर्कोतिर छ:

अनुमान (estimation)

विनिमय-मूल्य

माग

अब प्रश्न उठ्छ:

यी दुई विरोधी शक्तिहरूलाई कसले मेल गराउने?

तिनीहरूलाई कसरी सामञ्जस्यमा ल्याउने?

के तिनीहरूबीच कुनै साझा आधार (common point) छ?

म. प्रुधों उत्साहित हुँदै जवाफ दिन्छन्:

“अवश्य छ — स्वतन्त्र इच्छा (free will)।”

उनका अनुसार:

“आपूर्ति र माग, उपयोगिता र अनुमानबीचको संघर्षबाट उत्पन्न मूल्य कहिल्यै पनि शाश्वत न्याय (eternal justice) को अभिव्यक्ति हुन सक्दैन।”

त्यसपछि प्रुधों यो विरोधाभासलाई यसरी विस्तार गर्छन्:

“एक स्वतन्त्र खरिदकर्ताको रूपमा, म आफ्ना आवश्यकताहरूको न्यायाधीश हुँ; कुनै वस्तुको उपयोगिता कति छ भन्ने निर्णय गर्ने म नै हुँ; र त्यसका लागि कति मूल्य तिर्ने भन्ने निर्णय पनि म आफैं गर्छु।

अर्कोतर्फ…”

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — अध्याय १

“तपाईं एक स्वतन्त्र उत्पादक (free producer) को हैसियतमा उत्पादनका साधनहरूको मालिक हुनुहुन्छ, र त्यसकारण आफ्ना खर्चहरू घटाउने शक्ति पनि तपाईंमै हुन्छ।”

— (प्रुधों, खण्ड I, पृ. 41)

र जब माग (demand) वा विनिमय-मूल्य (exchange value) लाई प्रुधोंले “अनुमान” (estimation) सँग समान ठहराउँछन्, तब उनी यस्तो निष्कर्षमा पुग्छन्:

“यसरी प्रमाणित हुन्छ कि प्रयोग-मूल्य र विनिमय-मूल्यबीचको विरोध मानिसको स्वतन्त्र इच्छाबाट उत्पन्न हुन्छ। जबसम्म स्वतन्त्र इच्छा रहन्छ, यो विरोध कसरी हटाउन सकिन्छ? र यदि यसलाई हटाउनुपर्‍यो भने, मानवजातिलाई नै त्याग नगरी कसरी सम्भव हुन्छ?”

— (खण्ड I, पृ. 41)

यसरी प्रुधोंका अनुसार समस्याको कुनै समाधान नै छैन।

एकातिर उपयोगिता (utility) छ, अर्कोतिर अनुमान (estimation)।

एकातिर स्वतन्त्र खरिदकर्ता (free buyer) छ, अर्कोतिर स्वतन्त्र उत्पादक (free producer)।

यी दुई शक्तिहरू एक-अर्कासँग असमान (incommensurable) र विरोधी देखिन्छन्।

अब हामी यसलाई अझ नजिकबाट हेरौं।

के आपूर्ति (supply) ले केवल उपयोगिता (utility) मात्र प्रतिनिधित्व गर्छ?

के माग (demand) ले केवल अनुमान (estimation) मात्र प्रतिनिधित्व गर्छ?

माग गर्ने व्यक्तिले पनि कुनै वस्तु वा सबै वस्तुहरूको प्रतिनिधि — अर्थात् पैसा (money) — आपूर्ति गरिरहेको हुँदैन र?

यदि त्यसो हो भने, के ऊ पनि उपयोगिता वा प्रयोग-मूल्यको प्रतिनिधि होइन?

त्यसैगरी, आपूर्ति गर्ने व्यक्तिले पनि कुनै वस्तु वा पैसाको माग गरिरहेको हुँदैन र?

यदि त्यसो हो भने, के ऊ पनि अनुमान, विनिमय-मूल्य वा मूल्याङ्कनको प्रतिनिधि बन्दैन?

यसरी:

माग आफैंमा आपूर्ति पनि हो।

आपूर्ति आफैंमा माग पनि हो।

त्यसैले, प्रुधोंले गरेको विरोध — जहाँ उनले आपूर्तिलाई उपयोगिता र मागलाई अनुमानसँग समान ठहराएका छन् — केवल एउटा निरर्थक अमूर्तिकरण (futile abstraction) मात्र हो।

म. प्रुधोंले जसलाई “प्रयोग-मूल्य” भन्छन्, अन्य धेरै अर्थशास्त्रीहरूले त्यसैलाई “अनुमान-मूल्य” (estimation value) भन्छन्, र त्यसो भन्न उनीहरूको पनि बराबर अधिकार छ।

यस सन्दर्भमा मार्क्स केवल स्टोर्ख (Storch) को उदाहरण दिन्छन्।

स्टोर्खका अनुसार:

“आवश्यकताहरू ती चीजहरू हुन्, जसको आवश्यकता हामी महसुस गर्छौं।

मूल्यहरू ती वस्तुहरू हुन्, जसलाई हामी मूल्य दिन्छौं।”

(Cours d’économie politique, पृ. 48–49)

उनका अनुसार:

धेरैजसो वस्तुहरूको मूल्य त्यसकारण हुन्छ कि तिनले अनुमान वा मूल्याङ्कनद्वारा सिर्जित आवश्यकताहरू पूरा गर्छन्।

हाम्रो आवश्यकताप्रतिको मूल्याङ्कन परिवर्तन हुन सक्छ।

त्यसैले वस्तुहरूको उपयोगिता पनि परिवर्तन हुन सक्छ।

प्राकृतिक आवश्यकताहरू पनि निरन्तर परिवर्तन भइरहन्छन्।

वास्तवमै, विभिन्न जाति र राष्ट्रका मानिसहरूले खाने मुख्य खाद्यवस्तुहरूभन्दा विविध चीज अरू के हुन सक्छ?

त्यसैले वास्तविक संघर्ष उपयोगिता र अनुमानबीच होइन।

संघर्ष त यसबीच हुन्छ:

विक्रेताले माग गरेको बजार-मूल्य (marketable value),

र खरिदकर्ताले प्रस्ताव गरेको बजार-मूल्य।

कुनै वस्तुको विनिमय-मूल्य हरेक पटक यी दुई विपरीत मूल्याङ्कनहरूको परिणाम (resultant) हो।

अन्ततः, आपूर्ति र मागले उत्पादन (production) र उपभोग (consumption) लाई एक-अर्कासँग जोड्छन्।

तर यो उत्पादन र उपभोग व्यक्तिगत विनिमय (individual exchange) मा आधारित हुन्छ।

आपूर्ति गरिएको वस्तु आफैंमा उपयोगी हुँदैन।

उपभोक्ताले त्यसलाई उपयोगी बनाउँछ।

र यदि त्यो उपयोगी छ भन्ने स्वीकार गरियो भने पनि, त्यसले केवल उपयोगिता मात्र प्रतिनिधित्व गर्दैन।

किनभने उत्पादनको क्रममा त्यो वस्तु पहिले नै निम्न कुरासँग विनिमय भइसकेको हुन्छ:

कच्चा पदार्थ (raw materials),

मजदुरको ज्याला (wages),

अन्य उत्पादन खर्चहरू।

यी सबै आफैंमा विनिमय-मूल्य (marketable values) हुन्।

त्यसैले उत्पादकको दृष्टिमा वस्तु केवल उपयोगी चीज होइन।

यो विभिन्न विनिमय-मूल्यहरूको समष्टि (sum total) पनि हो।

उत्पादकले बजारमा केवल उपयोगी वस्तु मात्र ल्याउँदैन।

उसले मुख्यतः एउटा विनिमय-मूल्य (exchange value) ल्याउँछ।

मागको कुरा गर्दा पनि त्यही लागू हुन्छ।

माग त्यतिबेला मात्र प्रभावकारी हुन्छ जब खरिदकर्तासँग विनिमयका साधनहरू (means of exchange) हुन्छन्।

र ती साधनहरू पनि वस्तुहरू नै हुन्, अर्थात् विनिमय-मूल्यका रूपहरू।

यसैले:

आपूर्तिमा

विनिमय-मूल्य खर्च गरेर बनाइएको वस्तु हुन्छ,

र त्यसलाई बेच्ने इच्छा हुन्छ।

मागमा

विनिमय-मूल्य खर्च गरेर प्राप्त गरिएका साधनहरू (जस्तै पैसा) हुन्छन्,

र त्यसद्वारा किन्ने इच्छा हुन्छ।

म. प्रुधोंले स्वतन्त्र खरिदकर्ता र स्वतन्त्र उत्पादकलाई एक-अर्काको विरोधी बनाउँछन्।

उनी दुवैलाई शुद्ध रूपमा आध्यात्मिक (metaphysical) गुणहरू प्रदान गर्छन्।

यही कारणले उनी यस्तो निष्कर्ष निकाल्छन्:

“यसरी प्रमाणित हुन्छ कि प्रयोग-मूल्य र विनिमय-मूल्यबीचको विरोध मानिसको स्वतन्त्र इच्छाबाट उत्पन्न हुन्छ।”

— (खण्ड I, पृ. 41)

मार्क्सको निष्कर्ष भने स्पष्ट छ:

यो विरोध स्वतन्त्र इच्छाबाट उत्पन्न भएको होइन; यो वस्तु उत्पादन, बजार, आपूर्ति र मागको वास्तविक आर्थिक सम्बन्धबाट उत्पन्न भएको हो। प्रुधोंले वास्तविक आर्थिक सम्बन्धलाई छोडेर त्यसलाई “स्वतन्त्र इच्छा” को अमूर्त दार्शनिक अवधारणामा रूपान्तरण गरेका छन्।

13

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — अध्याय १

उत्पादक (producer) ले उत्पादन गर्नासाथ, यदि ऊ श्रम-विभाजन (division of labour) र विनिमय (exchange) मा आधारित समाजमा बसिरहेको छ भने — र यही म. प्रुधोंको आधारभूत मान्यता पनि हो — ऊ आफ्नो उत्पादन बेच्न बाध्य हुन्छ।

म. प्रुधोंले उत्पादकलाई उत्पादनका साधनहरूको मालिक बनाउँछन्। तर उनी पनि स्वीकार गर्नेछन् कि ती उत्पादनका साधनहरू स्वतन्त्र इच्छाबाट उत्पन्न भएका होइनन्।

यसबाहेक, ती साधनहरूमध्ये धेरैजसो बाहिरबाट प्राप्त गरिएका उत्पादनहरू हुन्।

आधुनिक उत्पादन व्यवस्थामा त उत्पादक आफूले चाहेजति मात्रामा उत्पादन गर्न स्वतन्त्र पनि हुँदैन।

उत्पादक शक्तिहरू (productive forces) को वास्तविक विकासस्तरले उसलाई निश्चित परिमाण र निश्चित स्तरमा उत्पादन गर्न बाध्य पार्छ।

उपभोक्ता (consumer) पनि उत्पादकभन्दा बढी स्वतन्त्र छैन।

उसको निर्णय उसको:

साधन (means),

आवश्यकता (needs)

माथि निर्भर हुन्छ।

र यी दुवै कुरा उसको सामाजिक स्थितिद्वारा निर्धारण गरिएका हुन्छन्।

त्यो सामाजिक स्थिति फेरि सम्पूर्ण सामाजिक संगठन (social organization) को परिणाम हो।

उदाहरणका लागि:

आलु किन्ने मजदुर र महँगो लेस (lace) किन्ने धनी व्यक्तिकी रखैल (kept woman) — दुवैले आफ्ना-आफ्ना निर्णयअनुसार किनमेल गर्छन्।

तर तिनीहरूको निर्णयमा रहेको भिन्नता उनीहरूले समाजमा ओगटेको फरक स्थानका कारण हो।

र ती सामाजिक स्थानहरू आफैं सामाजिक संगठनको उपज हुन्।

अब प्रश्न उठ्छ:

सम्पूर्ण आवश्यकताहरूको प्रणाली (system of needs) के केवल व्यक्तिगत मूल्याङ्कन (estimation) मा आधारित हुन्छ?

वा सम्पूर्ण उत्पादन व्यवस्थामा आधारित हुन्छ?

धेरैजसो अवस्थामा आवश्यकताहरू प्रत्यक्ष रूपमा उत्पादन प्रक्रियाबाट वा उत्पादनमा आधारित सामाजिक अवस्थाबाट उत्पन्न हुन्छन्।

उदाहरणका लागि:

के वकिलहरूको आवश्यकता (need for lawyers) कुनै निश्चित नागरिक कानुन (civil law) बिना सम्भव छ?

र त्यो नागरिक कानुन आफैं के हो?

यो सम्पत्ति सम्बन्ध (property relations) को एक विशेष विकासको अभिव्यक्ति हो।

र सम्पत्ति सम्बन्ध अन्ततः उत्पादन सम्बन्ध (relations of production) कै रूप हो।

म. प्रुधोंले आपूर्ति र मागको सम्बन्धबाट यी सबै तत्वहरू हटाएका मात्र छैनन्।

उनी अझ बढी अमूर्तिकरण (abstraction) गर्छन्।

उनी:

सबै उत्पादकहरूलाई एउटै उत्पादकमा,

सबै उपभोक्ताहरूलाई एउटै उपभोक्तामा

परिवर्तित गर्छन्।

त्यसपछि यी दुई काल्पनिक पात्रहरू (chimerical personages) बीच संघर्ष खडा गर्छन्।

तर वास्तविक संसारमा यस्तो हुँदैन।

विक्रेताहरूबीचको प्रतिस्पर्धा (competition among suppliers) र खरिदकर्ताहरूबीचको प्रतिस्पर्धा (competition among demanders) खरीदार र विक्रेताबीचको संघर्षको आवश्यक अंश हो।

यही संघर्षको परिणामस्वरूप बजार-मूल्य (marketable value) निर्धारण हुन्छ।

प्रतिस्पर्धा र उत्पादन लागत (cost of production) लाई हटाइसकेपछि प्रुधों सजिलैसँग आपूर्ति र मागको सूत्रलाई हास्यास्पद निष्कर्षमा पुर्‍याउँछन्।

उनी भन्छन्:

“आपूर्ति र माग केवल दुई औपचारिक विधिहरू (ceremonial forms) हुन्, जसले प्रयोग-मूल्य र विनिमय-मूल्यलाई आमनेसामने ल्याउँछन् र तिनको मेल गराउँछन्।

ती दुई विद्युतीय ध्रुव (electric poles) जस्ता हुन्, जो एक-अर्कासँग जोडिएपछि ‘विनिमय’ (exchange) नामक आकर्षणको घटना उत्पन्न गर्छन्।”

— (खण्ड I, पृ. 49–50)

यसरी त हामीले यो पनि भन्न सक्थ्यौं:

विनिमय भनेको उपभोक्तालाई उपभोगको वस्तुसँग परिचित गराउने एउटा “औपचारिक विधि” मात्र हो।

अथवा:

सम्पूर्ण आर्थिक सम्बन्धहरू केवल “औपचारिक माध्यमहरू” हुन्, जसले अन्ततः उपभोगसम्म पुग्न सहयोग गर्छन्।

तर यस्ता कथनहरू वास्तविक व्याख्या होइनन्।

आपूर्ति र माग कुनै निश्चित उत्पादन प्रणालीका सम्बन्धहरू हुन्।

तिनीहरू व्यक्तिगत विनिमयजत्तिकै वास्तविक आर्थिक सम्बन्ध हुन्।

अब प्रश्न उठ्छ:

म. प्रुधोंको सम्पूर्ण द्वन्द्ववाद (dialectic) वास्तवमा के हो?

यसको सार के हो?

यसको सार यस्तो छ:

वास्तविक आर्थिक अवधारणाहरू —

प्रयोग-मूल्य र विनिमय-मूल्य,

आपूर्ति र माग

को ठाउँमा उनले अमूर्त र विरोधी अवधारणाहरू राख्छन्:

दुर्लभता र प्रचुरता,

उपयोगिता र अनुमान,

एउटा उत्पादक र एउटा उपभोक्ता,

जो दुवै “स्वतन्त्र इच्छा” का वीर पात्रहरू हुन्।

उनी यो सबै किन गर्छन्?

किनभने यसरी मात्र उनले पहिले हटाइसकेको एउटा तत्व — उत्पादन लागत (cost of production) — लाई पछि “समाधान” (synthesis) का रूपमा पुनः प्रस्तुत गर्न सक्छन्।

त्यसैले उनका अनुसार उत्पादन लागत नै:

प्रयोग-मूल्य र विनिमय-मूल्यको संश्लेषण (synthesis),

अर्थात् “संरचित मूल्य” (constituted value)

हो।

§ २. संरचित मूल्य (Constituted Value) वा संश्लेषित मूल्य (Synthetic Value)

मूल्य (value) — अर्थात् बजार-मूल्य — सम्पूर्ण आर्थिक संरचनाको आधारशिला (corner-stone) हो।

“संरचित मूल्य” (constituted value) भने प्रुधोंको आर्थिक विरोधाभासहरूको सम्पूर्ण प्रणालीको आधारशिला हो।

अब प्रश्न उठ्छ:

यो “संरचित मूल्य” वास्तवमा के हो, जसलाई प्रुधोंले राजनीतिक अर्थशास्त्रमा आफ्नो महान खोज ठान्छन्?

यदि उपयोगिता (utility) लाई स्वीकार गरियो भने,

श्रम (labour) नै सबै मूल्यहरूको स्रोत हो।

श्रमको मापन (measure) समय (time) द्वारा गरिन्छ।

वस्तुहरूको सापेक्षिक मूल्य (relative value) तिनको उत्पादनका लागि आवश्यक श्रम-समय (labour time) द्वारा निर्धारण हुन्छ।

मूल्य (price) भने..

14

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — अध्याय १

मूल्य (Price) भने कुनै वस्तुको सापेक्षिक मूल्य (relative value) को मौद्रिक अभिव्यक्ति (monetary expression) मात्र हो।

अन्ततः, कुनै वस्तुको “संरचित मूल्य” (constituted value) भनेको त्यस वस्तुमा समावेश भएको श्रम-समय (labour time) द्वारा निर्धारित मूल्य बाहेक अरू केही होइन।

जसरी एडम स्मिथले श्रम-विभाजन (division of labour) को खोज गरेका थिए, त्यसरी नै म. प्रुधोंले “संरचित मूल्य” को खोज गरेको दाबी गर्छन्।

यो कुनै “अभूतपूर्व” (unheard of) कुरा त होइन; तर आर्थिक विज्ञानका अधिकांश खोजहरू त्यस्ता अभूतपूर्व हुँदैनन् भन्ने कुरा पनि स्वीकार गर्नुपर्छ।

म. प्रुधों आफ्नो आविष्कारको महत्वलाई पूर्ण रूपमा बुझ्छन्।

तर उनी आफ्नो मौलिकताको दाबी केही नरम बनाउन खोज्छन्,

“पाठकलाई आफ्नो मौलिकताको दाबीबाट आश्वस्त बनाउन, र नयाँ विचारहरूबाट डराउने मानिसहरूको मन जित्न।”

तर मूल्यको सिद्धान्तमा आफ्ना पूर्ववर्तीहरूले गरेको योगदानको हिसाब गर्दा उनी खुला रूपमा स्वीकार गर्न बाध्य हुन्छन् कि सबैभन्दा ठूलो योगदान त उनैको हो।

उनका शब्दमा:

“मूल्यको संश्लेषणात्मक विचार (synthetic idea of value) एडम स्मिथले अस्पष्ट रूपमा महसुस गरेका थिए।

तर एडम स्मिथकहाँ मूल्यको विचार पूर्ण रूपमा अन्तर्ज्ञान (intuition) मा आधारित थियो।

समाज केवल अन्तर्ज्ञानका आधारमा आफ्नो व्यवहार परिवर्तन गर्दैन; त्यसका निर्णय तथ्यहरूमा आधारित हुन्छन्।

त्यसैले विरोधाभास (antinomy) लाई अझ स्पष्ट र तीक्ष्ण रूपमा प्रस्तुत गर्न आवश्यक थियो।

जे. बी. से (J. B. Say) यसको मुख्य व्याख्याता थिए।”

यसरी प्रुधोंका अनुसार “संरचित मूल्य” को खोजको इतिहास यस्तो हुन्छ:

एडम स्मिथ → अस्पष्ट अन्तर्ज्ञान

जे. बी. से → विरोधाभासको पहिचान

प्रुधों → समाधान र “संरचित सत्य”

र प्रुधोंका अनुसार सेदेखि आफूअघिका सबै अर्थशास्त्रीहरू केवल यही विरोधाभासको बाटोमा हिँडिरहेका थिए।

उनी लेख्छन्:

“यो विश्वास गर्न गाह्रो छ कि पछिल्ला चालीस वर्षदेखि यति धेरै बुद्धिमान मानिसहरू यस्तो सरल विचारको कारण अलमलमा परिरहेका थिए।

मूल्यहरू तुलना गरिन्छन्, तर तिनको तुलना गर्न कुनै साझा मापदण्ड छैन, कुनै मापन एकाइ छैन।

उन्नाइसौँ शताब्दीका अर्थशास्त्रीहरू सबैको विरोध सहेर पनि यही कुरा जोगाउन कटिबद्ध छन्, तर समानताको क्रान्तिकारी सिद्धान्तलाई स्वीकार्न तयार छैनन्।

भविष्यका पुस्ताले यसबारे के भन्लान्?”

— (खण्ड I, पृ. 68)

मार्क्स यहाँ व्यङ्ग्यात्मक उत्तर दिन्छन्।

“भविष्यका पुस्ता” ले सबैभन्दा पहिले कालक्रम (chronology) बारे प्रश्न उठाउनेछन्।

उनीहरूले सोध्नेछन्:

के रिकार्डो (Ricardo) र उनका अनुयायीहरू उन्नाइसौँ शताब्दीका अर्थशास्त्री थिएनन्?

रिकार्डोको सिद्धान्त — जसले भन्छ:

“वस्तुहरूको सापेक्षिक मूल्य तिनको उत्पादनमा लागेको श्रमसँग सम्बन्धित हुन्छ”

— सन् 1817 मै प्रकाशित भइसकेको थियो।

रिकार्डो त सम्पूर्ण एउटा विद्यालय (school) का प्रमुख थिए, जसले इंग्ल्याण्डमा लामो समयसम्म प्रभुत्व जमाएको थियो।

रिकार्डियन सिद्धान्तले अंग्रेज बुर्जुवा समाजको आर्थिक तर्कलाई कठोर र स्पष्ट रूपमा व्यक्त गरेको थियो।

मार्क्स भन्छन्:

भविष्यका पुस्ताले यो भने पक्कै भन्ने छैनन् कि प्रुधोंले रिकार्डोलाई पढेका थिएनन्।

किनभने:

उनी रिकार्डोबारे बारम्बार लेख्छन्,

लामो चर्चा गर्छन्,

बारम्बार उनैतर्फ फर्किन्छन्,

र अन्त्यमा रिकार्डोको प्रणालीलाई “फोहोर” (trash) समेत भन्छन्।

यदि भविष्यका पुस्ताले हस्तक्षेप गरे भने, उनीहरूले सायद यस्तो भन्नेछन्:

प्रुधों आफ्ना फ्रान्सेली पाठकहरूको अंग्रेज-विरोधी भावना (Anglophobia) लाई चोट नपुर्‍याउन चाहन्थे, त्यसैले उनले रिकार्डोका विचारहरूको “सम्पादक” बनेर आफूलाई प्रस्तुत गरे।

मार्क्सका अनुसार अझ हास्यास्पद कुरा के हो भने:

प्रुधोंले रिकार्डोले वर्तमान बुर्जुवा समाजको वैज्ञानिक व्याख्याका रूपमा प्रस्तुत गरेको सिद्धान्तलाई “भविष्यको क्रान्तिकारी सिद्धान्त” भनेर प्रचार गर्छन्।

अर्थात्,

उपयोगिता (utility) र विनिमय-मूल्य (exchange value) बीचको विरोधाभासको समाधानको रूपमा उनले त्यही कुरा प्रस्तुत गर्छन्, जुन रिकार्डो र उनका अनुयायीहरूले धेरै पहिले नै यस विरोधाभासको एक पक्ष — अर्थात् विनिमय-मूल्य — को वैज्ञानिक नियमका रूपमा स्थापित गरिसकेका थिए।

अब मार्क्स भन्छन्:

भविष्यका पुस्तालाई एकछिनका लागि छोडौं र प्रुधोंलाई प्रत्यक्ष रूपमा उनका पूर्ववर्ती रिकार्डोसँग तुलना गरौं।

रिकार्डोका केही महत्त्वपूर्ण उद्धरण:

“उपयोगिता (utility) विनिमय-मूल्य (exchangeable value) को मापन होइन, यद्यपि मूल्यका लागि उपयोगिता बिल्कुल आवश्यक छ।”

(Principles of Political Economy, खण्ड I, पृ. 3)

अर्को स्थानमा रिकार्डो लेख्छन्:

“वस्तुहरूले आफ्नो विनिमय-मूल्य दुई स्रोतबाट प्राप्त गर्छन्:

१. तिनको दुर्लभता (scarcity),

२. तिनलाई प्राप्त गर्न आवश्यक श्रमको मात्रा (quantity of labour).

केही वस्तुहरूको मूल्य पूर्ण रूपमा तिनको दुर्लभताद्वारा निर्धारण हुन्छ…”

(यसपछि मार्क्सले रिकार्डोको मूल्य-सिद्धान्तको थप उद्धरण प्रस्तुत गर्न सुरु गर्छन्।)

15

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — अध्याय १ (नेपाली अनुवाद)

“केही वस्तुहरूको मूल्य केवल तिनको दुर्लभता (scarcity) ले निर्धारण गर्छ। कुनै पनि श्रमले यस्ता वस्तुहरूको संख्या बढाउन सक्दैन, त्यसैले आपूर्ति बढाएर तिनको मूल्य घटाउन सम्भव हुँदैन। दुर्लभ मूर्तिहरू, चित्रकलाहरू, दुर्लभ पुस्तकहरू आदि यसै प्रकारका वस्तु हुन्। तिनको मूल्य तिनलाई प्राप्त गर्न चाहने व्यक्तिहरूको सम्पत्ति र रुचिअनुसार परिवर्तन हुन्छ।”

— रिकार्डो, खण्ड I, पृ. 4–5

तर रिकार्डो तुरुन्तै थप्छन्:

“यस्ता वस्तुहरू बजारमा दैनिक रूपमा साटासाट हुने वस्तुहरूको अत्यन्त सानो हिस्सा मात्र हुन्। मानिसहरूको चाहनाका अधिकांश वस्तुहरू श्रमद्वारा उत्पादन गरिन्छन्, र आवश्यक श्रम लगाइयो भने तिनको उत्पादन लगभग असीमित रूपमा बढाउन सकिन्छ।”

— खण्ड I, पृ. 5

यसैले रिकार्डो स्पष्ट पार्छन्:

“जब हामी वस्तुहरू, तिनको विनिमय-मूल्य (exchange value), र तिनका मूल्यलाई नियमन गर्ने नियमहरूको कुरा गर्छौं, तब हामी केवल त्यस्ता वस्तुहरूको कुरा गरिरहेका हुन्छौं जसको मात्रा मानव श्रमद्वारा बढाउन सकिन्छ, र जसको उत्पादनमा प्रतिस्पर्धाले स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न सक्छ।”

— खण्ड I, पृ. 5

रिकार्डोले त्यसपछि एडम स्मिथलाई उद्धृत गर्छन्, जसले उनको विचारमा विनिमय-मूल्यको वास्तविक स्रोतलाई सही रूपमा परिभाषित गरेका थिए।

त्यसपछि रिकार्डो भन्छन्:

“मानव श्रमले उत्पादन बढाउन नसक्ने केही वस्तुहरू बाहेक, सबै वस्तुको विनिमय-मूल्यको आधार वास्तवमा श्रम-समय (labour time) नै हो।

राजनीतिक अर्थशास्त्रमा यो अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त हो, किनकि ‘मूल्य’ भन्ने शब्दसँग जोडिएका अस्पष्ट धारणाहरूका कारण नै यस विज्ञानमा यति धेरै त्रुटि र मतभेद उत्पन्न भएका छन्।”

— खण्ड I, पृ. 8

अर्को स्थानमा रिकार्डो लेख्छन्:

“यदि वस्तुहरूको विनिमय-मूल्य तिनमा समावेश भएको श्रमको मात्राले निर्धारण गर्छ भने, श्रमको मात्रा बढ्दा त्यस वस्तुको मूल्य पनि बढ्छ, र श्रमको मात्रा घट्दा मूल्य पनि घट्छ।”

— खण्ड I, पृ. 8

अब रिकार्डो एडम स्मिथको आलोचना गर्छन्।

उनका अनुसार स्मिथले दुई गल्ती गरेका थिए।

१. श्रमबाहेक अर्को मापन-मानक बनाउनु

रिकार्डो भन्छन्:

“स्मिथले मूल्यको अर्को मापन-मानक पनि खडा गरे। कहिले उनले अन्न (corn) लाई, कहिले श्रमलाई मूल्यको मापदण्ड भने।

तर उनले वस्तु उत्पादनमा लागेको श्रमको मात्रालाई होइन, बजारमा त्यस वस्तुले कति श्रम किन्न सक्छ भन्ने कुरालाई आधार बनाए।”

— खण्ड I, पृ. 9–10

२. श्रम-मूल्य सिद्धान्तलाई सीमित रूपमा लागू गर्नु

रिकार्डोको दोस्रो आरोप:

“स्मिथले यो सिद्धान्त बिना कुनै सर्त स्वीकार गरे, तर त्यसको प्रयोग केवल समाजको प्रारम्भिक र आदिम अवस्थामा मात्र सीमित गरे, जहाँ न पूँजीको संचय थियो न भूमिको निजी स्वामित्व।”

— खण्ड I, पृ. 21

रिकार्डोको मुख्य उद्देश्य के थियो?

उनले प्रमाणित गर्न खोजे कि:

भूमिको स्वामित्व (land ownership) वा भूमि-भाडा (ground rent) ले वस्तुहरूको सापेक्षिक मूल्य परिवर्तन गर्दैन।

पूँजीको संचय (accumulation of capital) ले पनि मूल्यमा केवल अस्थायी र उतारचढावपूर्ण प्रभाव पार्छ।

वस्तुहरूको वास्तविक सापेक्षिक मूल्य भने उत्पादनमा खर्च भएको श्रमको तुलनात्मक मात्राले निर्धारण गर्छ।

यस सिद्धान्तलाई समर्थन गर्न रिकार्डोले आफ्नो प्रसिद्ध भूमि-भाडा (Rent) सिद्धान्त विकास गरे।

उनले पूँजी (capital) को विश्लेषण गरे र अन्ततः निष्कर्ष निकाले कि:

पूँजी भनेको संचित श्रम (accumulated labour) बाहेक अरू केही होइन।

त्यसपछि उनले ज्याला (wages) र नाफा (profits) सम्बन्धी विस्तृत सिद्धान्त निर्माण गरे।

उनका अनुसार:

ज्याला बढ्दा नाफा घट्छ।

नाफा बढ्दा ज्याला घट्छ।

अर्थात्:

ज्याला र नाफा एक-अर्कासँग विपरीत अनुपात (inverse ratio) मा चल्छन्।

तर यसले वस्तुको सापेक्षिक मूल्यमा कुनै परिवर्तन ल्याउँदैन।

रिकार्डोले पूँजी संचयका विभिन्न रूपहरूको प्रभावलाई पनि बेवास्ता गरेनन्।

विशेष गरी:

स्थिर पूँजी (Fixed Capital)

चल पूँजी (Circulating Capital)

ज्यालाको दर (Rate of Wages)

यी सबैले वस्तुहरूको मूल्य अनुपातमा कस्तो प्रभाव पार्छन् भन्ने विषयमा उनले विस्तृत अध्ययन गरे।

वास्तवमा, यी नै ती प्रमुख प्रश्नहरू थिए जसले रिकार्डोलाई सबैभन्दा बढी व्यस्त राखेका थिए।

(अर्को भागमा मार्क्सले रिकार्डोको श्रम-मूल्य सिद्धान्त र प्रुधोंको “संरचित मूल्य” (constituted value) बीचको सम्बन्ध तथा भिन्नताको थप आलोचनात्मक विश्लेषण गर्छन्।)

16

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — अध्याय १ (नेपाली अनुवाद)

रिकार्डो लेख्छन्:

“श्रमको प्रयोगमा हुने बचत (economy in labour) ले कुनै पनि वस्तुको सापेक्षिक मूल्यलाई घटाउँछ। यो बचत वस्तु उत्पादनमा प्रत्यक्ष आवश्यक श्रममा होस् वा त्यस वस्तु उत्पादन गर्न प्रयोग गरिने पूँजी निर्माणमा आवश्यक श्रममा होस्, परिणाम एउटै हुन्छ।”

— खण्ड I, पृ. 28

अर्को उदाहरण दिँदै रिकार्डो भन्छन्:

“यदि शिकारीले एक दिनको श्रम गरेर एउटा हरिण मार्छ र माछा मार्ने व्यक्तिले एक दिनको श्रम गरेर निश्चित परिमाणको माछा समात्छ भने, त्यस अवस्थामा हरिणको मूल्य र माछाको मूल्य बराबर हुनेछ।

माछा र हरिणको सापेक्षिक मूल्य तिनमा समावेश भएको श्रमको मात्राले निर्धारण गर्नेछ, उत्पादनको मात्रा जति भए पनि वा ज्याला तथा नाफाको स्तर जति भए पनि।”

— खण्ड I, पृ. 28

रिकार्डो थप स्पष्ट गर्छन्:

“जब हामी श्रमलाई वस्तुहरूको मूल्यको आधार मान्छौं, र उत्पादनका लागि आवश्यक श्रमको तुलनात्मक मात्रालाई विनिमयको नियम मान्छौं, तब हामी बजार-मूल्य (market price) कहिलेकाहीँ आफ्नो प्राकृतिक मूल्य (natural price) बाट अस्थायी रूपमा विचलित हुन्छ भन्ने कुरा अस्वीकार गरिरहेका हुँदैनौं।”

— खण्ड I, पृ. 105

अर्थात् रिकार्डोका अनुसार:

बजार मूल्य कहिलेकाहीँ माथि वा तल जान सक्छ।

तर अन्ततः मूल्यको आधार भने श्रम-समय नै रहन्छ।

त्यसैले उनी लेख्छन्:

“अन्ततः वस्तुहरूको मूल्यलाई नियमन गर्ने कुरा उत्पादन लागत (cost of production) हो, माग र आपूर्तिको अनुपात होइन, जसरी प्रायः भनिन्छ।”

— खण्ड II, पृ. 253

लर्ड लाउडरडेलको सिद्धान्त

लर्ड लाउडरडेलले विनिमय-मूल्यलाई माग र आपूर्ति (supply and demand) को नियमबाट व्याख्या गरेका थिए।

उनका अनुसार:

कुनै वस्तुको मूल्य बढ्न सक्छ यदि:

त्यसको मात्रा घट्यो भने,

वा त्यसको माग बढ्यो भने।

त्यसैगरी मूल्य घट्न सक्छ यदि:

त्यसको मात्रा बढ्यो भने,

वा माग घट्यो भने।

यस हिसाबले मूल्य परिवर्तनका आठवटा सम्भावित कारण हुन सक्छन्।

रिकार्डोको प्रतिवाद

रिकार्डो यस तर्कलाई खण्डन गर्दै भन्छन्:

“एकाधिकार (monopoly) अन्तर्गत रहेका वस्तुहरू — चाहे कुनै व्यक्तिको नियन्त्रणमा होस् वा कुनै कम्पनीको — लाउडरडेलले वर्णन गरेको नियमअनुसार मूल्य परिवर्तन गर्छन्।

बिक्रेताले आपूर्ति बढाउँदा मूल्य घट्छ, र खरिदकर्ताको उत्सुकता बढ्दा मूल्य बढ्छ।

यस्ता वस्तुहरूको मूल्य र तिनको प्राकृतिक मूल्यबीच कुनै आवश्यक सम्बन्ध हुँदैन।

तर प्रतिस्पर्धाको अधीनमा रहेका वस्तुहरू, जसको उत्पादन आवश्यक परेमा बढाउन सकिन्छ, तिनको मूल्य अन्ततः माग–आपूर्तिको अवस्थाले होइन, उत्पादन लागतको वृद्धि वा कमीले निर्धारण गर्छ।”

— खण्ड II, पृ. 259

मार्क्सको टिप्पणी

मार्क्स यहाँ भन्छन्:

अब पाठकले स्वयं रिकार्डोको भाषा र प्रुधोंको भाषाको तुलना गर्न सक्छ।

रिकार्डोको भाषा:

सरल छ,

स्पष्ट छ,

सटीक छ।

उनले बुर्जुवा उत्पादन प्रणालीको वास्तविक गतिलाई देखाउँछन् र मूल्य कसरी निर्माण हुन्छ भन्ने कुरा व्याख्या गर्छन्।

तर प्रुधोंले भने:

वास्तविक आर्थिक प्रक्रियालाई बेवास्ता गर्छन्,

नयाँ–नयाँ सूत्रहरू आविष्कार गर्न खोज्छन्,

र संसारलाई पुनर्गठन गर्ने काल्पनिक योजना बनाउँछन्।

जबकि ती नयाँ सूत्रहरू वास्तवमा रिकार्डोले पहिले नै स्पष्ट रूपमा व्याख्या गरिसकेको आर्थिक वास्तविकताको सैद्धान्तिक अभिव्यक्ति मात्र हुन्।

रिकार्डो र प्रुधोंबीचको मूलभूत भिन्नता

मार्क्सका अनुसार:

रिकार्डो

वर्तमान समाजबाट सुरु गर्छन्।

विद्यमान पूँजीवादी समाजले मूल्य कसरी निर्माण गर्छ भन्ने कुरा देखाउँछन्।

प्रुधों

“संरचित मूल्य” (constituted value) बाट सुरु गर्छन्।

त्यसै मूल्यलाई आधार बनाएर नयाँ समाज निर्माण गर्न खोज्छन्।

मार्क्स लेख्छन्:

“रिकार्डोका लागि श्रम-समयद्वारा मूल्य निर्धारण विनिमय-मूल्यको नियम हो।

तर प्रुधोंका लागि यो उपयोगिता र विनिमय-मूल्यबीचको विरोधाभासको अन्तिम समाधान (synthesis) हो।”

अर्थात्,

रिकार्डोले श्रम-मूल्य सिद्धान्तलाई विद्यमान पूँजीवादी समाजको वैज्ञानिक नियम का रूपमा हेर्छन्।

प्रुधोंले त्यसै सिद्धान्तलाई भविष्यको आदर्श समाज निर्माण गर्ने सूत्र का रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।

यही ठाउँमा मार्क्सले प्रुधोंलाई “वास्तविक अर्थशास्त्रबाट अलग भएर युटोपियातर्फ गएको” आरोप लगाउँछन्।

17

दर्शनको गरिबी (Poverty of Philosophy) — अध्याय १ (नेपाली अनुवाद)

रिकार्डोको मूल्य-सिद्धान्त (theory of value) वास्तविक आर्थिक जीवनको वैज्ञानिक व्याख्या हो।

तर म. प्रुधोंको मूल्य-सिद्धान्त भने रिकार्डोको सिद्धान्तको युटोपियाली व्याख्या मात्र हो।

रिकार्डोले आफ्नो सूत्रलाई प्रमाणित गर्न:

सम्पूर्ण आर्थिक सम्बन्धहरूबाट त्यसलाई व्युत्पन्न गर्छन्,

र त्यसैबाट सबै आर्थिक घटनाहरूको व्याख्या गर्छन्,

यहाँसम्म कि:

भूमि भाडा (ground rent),

पूँजीको संचय (accumulation of capital),

र ज्याला तथा नाफाबीचको सम्बन्ध,

जस्ता कुरा पनि, जुन पहिलो दृष्टिमा उनको सिद्धान्तसँग विरोधाभास जस्तो देखिन्छ, उनले त्यही सिद्धान्तद्वारा व्याख्या गर्छन्।

यही कारणले उनको सिद्धान्त एक वैज्ञानिक प्रणाली (scientific system) बन्छ।

तर म. प्रुधोंले भने रिकार्डोको यही सूत्रलाई:

पूर्णतया मनमानी अनुमानहरू (arbitrary hypotheses) बाट “पुनः खोज” गर्छन्,

त्यसपछि आर्थिक तथ्यहरू खोज्छन्,

र ती तथ्यहरूलाई मोडेर र विकृत पारेर आफ्नो विचारसँग मिल्ने उदाहरण बनाउँछन्।

अर्थात्, उनले वास्तविक आर्थिक विज्ञानलाई होइन, आफ्नो विचारलाई प्रमाणित गर्न “तथ्यहरूलाई जबर्जस्ती मिलाउने” प्रयास गर्छन्।

प्रुधोंका निष्कर्षहरू

“श्रम-समयद्वारा निर्धारित मूल्य” बाट प्रुधोंले निकाल्ने निष्कर्षहरू यस्ता छन्:

निश्चित मात्राको श्रम = त्यसै श्रमद्वारा उत्पादन भएको वस्तु बराबर

एक दिनको श्रम = अर्को दिनको श्रम (गुणात्मक भिन्नता छैन, केवल मात्रात्मक समानता मात्र)

समान श्रम = समान मूल्य

सबै मानिसहरू समान ज्याला पाउने मजदुर हुन्

विनिमयमा पूर्ण समानता (perfect equality) हुन्छ

मार्क्स सोध्छन्:

के यी निष्कर्षहरू वास्तवमै “श्रम-समयद्वारा निर्धारित मूल्य” को स्वाभाविक परिणाम हुन्?

यदि वस्तुको सापेक्षिक मूल्य श्रम-समयले निर्धारण गर्छ भने:

श्रमको सापेक्षिक मूल्य (ज्याला) पनि त्यही श्रमद्वारा निर्धारण हुन्छ,

अर्थात् श्रमिकलाई दिइने ज्याला = उसको जीवनयापनका लागि आवश्यक वस्तु उत्पादन गर्न लाग्ने श्रम

रिकार्डो भन्छन्:

“यदि टोपी बनाउने लागत घटाइयो भने, त्यसको मूल्य पनि अन्ततः घट्छ।

त्यस्तै, यदि मानिसहरूको जीवनयापनका लागि आवश्यक वस्तु (खाना, लुगा आदि) को लागत घटाइयो भने, ज्याला पनि घट्छ — चाहे श्रमको माग बढोस् वा नबढोस्।”

— खण्ड II, पृ. 253

मार्क्स भन्छन्:

रिकार्डोको भाषा स्पष्ट रूपमा कठोर (cynical) छ।

उनले टोपी र मानिसको जीवनयापनलाई एउटै स्तरमा राख्छन्, जसले मानिसलाई वस्तु (commodity) जस्तो देखाउँछ।

तर मार्क्सका अनुसार:

“यो कठोरता शब्दमा होइन, वास्तविक तथ्यमा छ।”

फ्रान्सेली अर्थशास्त्रीहरू (जस्तै Droz, Blanqui, Rossi आदि) ले भने:

रिकार्डोको भाषा “अमानवीय” छ भनेर आलोचना गर्छन्,

तर वास्तवमा उनीहरूलाई समस्या भाषा होइन, सत्यको खुलासा हो —

अर्थात् पूँजीवादी सम्बन्धहरूलाई नाङ्गो रूपमा देखाइएको कुरा हो।

निष्कर्ष (मार्क्स)

श्रम आफैँ पनि एक वस्तु (commodity) हो।

त्यसैले:

श्रमको मूल्य पनि श्रम-समयद्वारा नै मापन हुन्छ।

तर श्रम उत्पादन गर्न आवश्यक कुरा के हो?

त्यो हो:

श्रमिकलाई जीवित राख्न आवश्यक वस्तुहरू उत्पादन गर्न लाग्ने श्रम-समय

अर्थात्:

श्रमको प्राकृतिक मूल्य (natural price of labour) भनेको न्यूनतम ज्याला (minimum wage) हो।

सम्पादकीय टिप्पणी (Engels)

यो विचार — कि श्रमशक्तिको “प्राकृतिक मूल्य” न्यूनतम जीवननिर्वाह स्तरसँग मेल खान्छ — पहिले नै मार्क्सले 1844 मा लेखेको थियो (Outlines of a Critique of Political Economy)।

दार्शनिकहरूको दरिद्रता (Poverty of Philosophy), अध्याय १ — नेपाली अनुवाद

“कामको समयद्वारा मापन गरिएको सापेक्ष मूल्य, वर्तमान अवस्थाको दासत्वको सूत्र हो; श्रमिकको मुक्ति दिने ‘क्रान्तिकारी सिद्धान्त’ होइन, जसरी मिस्टर प्रूधोंले चाहन्छन्। अब हामी हेरौं—मूल्य मापनको रूपमा कामको समय लागू गर्नु कत्तिको हदसम्म विद्यमान वर्गीय विरोध र उत्पादनको असमान वितरणसँग असंगत छ, जुन उत्पादन सीधा श्रमिक र सङ्कलित श्रमका मालिकबीच बाँडिन्छ।

हामी एउटा विशेष उत्पादन लिऔं: कपडा (ब्रडक्लोथ), जसलाई लिनेन उत्पादन गर्न लाग्ने जत्तिकै श्रम लागेको छ। यदि यी दुई उत्पादनहरू साटासाट गरिन्छन् भने, बराबर श्रम परिमाणको विनिमय हुन्छ। यस्ता बराबर श्रम समयको विनिमय गर्दा उत्पादकहरूको आपसी सम्बन्धमा कुनै परिवर्तन हुँदैन, जस्तै श्रमिक र कारखाना मालिकहरूको स्थिति पनि बदलिँदैन। यदि यो भनियो कि श्रम समयद्वारा मापन गरिएको विनिमयले सबै उत्पादकहरूलाई समान पारिश्रमिक दिन्छ, भने त्यसले यो मान्छ कि विनिमय हुनु अघि नै समानता विद्यमान थियो।

जब कपडा र लिनेनको विनिमय सम्पन्न हुन्छ, कपडा उत्पादकहरूले लिनेनमा त्यति नै हिस्सा पाउँछन्, जति पहिले उनीहरूले कपडामा पाएका थिए। प्रूधोंको भ्रम यसबाट उत्पन्न हुन्छ कि उनले परिणामलाई आधारभूत मान्छन्, जबकि त्यो अधिकतममा केवल एक अनुमान मात्र हो।

अब अझ अगाडि जाऔं। के श्रम समयलाई मूल्यको मापन मान्नका लागि दिनहरू बराबर हुनुपर्छ र एक व्यक्तिको दिनको श्रम अर्कोको बराबर हुनुपर्छ? होइन। मानौं सुनारको एक दिनको श्रम बुनकरको तीन दिन बराबर छ; तैपनि यदि गहना र कपडाको मूल्य सम्बन्धमा परिवर्तन हुन्छ भने, त्यसको कारण श्रम समयको परिवर्तन मात्र हुन सक्छ।

यदि विभिन्न श्रमिकहरूको तीन दिनको श्रमलाई १:२:३ अनुपातमा लिइयो भने, उनीहरूको उत्पादनको सापेक्ष मूल्यमा हुने कुनै पनि परिवर्तन पनि यही अनुपातमा हुनेछ। यसरी श्रम समयद्वारा मूल्य मापन गर्न सकिन्छ, यद्यपि विभिन्न कामका दिनहरू असमान हुन्छन्। तर यस्तो मापन लागू गर्न हामीलाई विभिन्न कामका दिनहरूको तुलनात्मक मापदण्ड चाहिन्छ—र यो मापदण्ड प्रतियोगिताले बनाउँछ।

‘तपाईंको एक घण्टाको श्रम मेरो बराबर हो कि होइन?’ भन्ने प्रश्न प्रतियोगिताले निर्धारण गर्छ। एक अमेरिकी अर्थशास्त्रीका अनुसार, प्रतियोगिताले निर्धारण गर्छ कि कति दिनको साधारण श्रम एक दिनको जटिल श्रममा समावेश हुन्छ। तर यसले के देखाउँछ भने साधारण श्रम आफैं पहिले नै मूल्यको मापन बनिसकेको हुन्छ।

यदि श्रमको मात्रालाई गुणस्तरको बेवास्ता गरेर मूल्य मापन मानिन्छ भने, यसको अर्थ साधारण श्रम उद्योगको आधार बनिसकेको छ। यसले देखाउँछ कि श्रमलाई यान्त्रिक उत्पादन प्रणाली वा अत्यधिक श्रम विभाजनले बराबरी बनाएको छ; मानिसहरू आफ्नो श्रमद्वारा मेटिँदै गएका छन्; घडीको पेन्डुलमजस्तै श्रम समय सबैका लागि समान मापन बनेको छ।”

18

दार्शनिकहरूको दरिद्रता (Poverty of Philosophy), अध्याय १ — नेपाली अनुवाद

“त्यसैले हामीले भन्नु हुँदैन कि एक मानिसको एक घण्टाको श्रम अर्को मानिसको एक घण्टाको श्रम बराबर हुन्छ; बरु भन्नु पर्छ कि एक मानिस एक घण्टा काम गर्दा अर्को मानिसले पनि एक घण्टा काम गरेजत्तिकै मूल्य राख्छ। समय नै सबै कुरा हो; मानिस केही होइन—ऊ अधिकतम रूपमा समयको ‘अवशेष’ मात्र हो।

गुण अब अर्थहीन भइसकेको छ। केवल परिमाणले सबै कुरा निर्धारण गर्छ: घण्टा बराबर घण्टा, दिन बराबर दिन। तर श्रमको यो समानिकरण (equalising) मिस्टर प्रूधोंको ‘शाश्वत न्याय’ को काम होइन; यो केवल आधुनिक उद्योगको एक तथ्य हो।

स्वचालित (automatic) कारखानामा एक श्रमिकको श्रम अर्को श्रमिकको श्रमसँग लगभग कुनै पनि रूपमा छुट्याउन सकिँदैन; श्रमिकहरूबीचको फरक केवल उनीहरूले काम पूरा गर्न लिने समयबाट मात्र देखिन्छ। तैपनि यो परिमाणात्मक भिन्नता केही दृष्टिले गुणात्मक बन्छ, किनभने उनीहरूले लिने समय केही शारीरिक कारणहरू—जस्तै शारीरिक बनावट, उमेर, लिङ्ग—र केही नकारात्मक नैतिक कारणहरू—जस्तै धैर्य, स्थिरता, परिश्रम—मा निर्भर हुन्छ।

छोटकरीमा भन्नुपर्दा, यदि विभिन्न श्रमिकहरूको श्रममा कुनै गुणात्मक भिन्नता छ भने त्यो अधिकतम रूपमा यही प्रकारको हो, जुन कुनै विशिष्ट विशेषता होइन। आधुनिक उद्योगको अवस्था अन्ततः यही हो।

यही समानतामाथि, जुन पहिले नै स्वचालित श्रममा स्थापित भइसकेको छ, मिस्टर प्रूधोंले आफ्नो ‘समानिकरण’ को समतल उपकरण चलाउँछन्, जसलाई उनी भविष्यमा सार्वभौमिक रूपमा लागू गर्न चाहन्छन्।”

मिस्टर प्रूधोंले रिकार्डोको सिद्धान्तबाट निकाल्ने सबै ‘समानतावादी’ निष्कर्षहरू एउटा आधारभूत गल्तीमा आधारित छन्। उनले वस्तुको मूल्य (जसलाई त्यसमा समावेश श्रमको परिमाणले मापन गरिन्छ) लाई “श्रमको मूल्य” द्वारा मापन हुने मूल्यसँग मिसाइदिन्छन्।

यदि मूल्य मापन गर्ने यी दुई तरिकाहरू बराबर हुन्थे भने भन्न सकिन्थ्यो कि कुनै पनि वस्तुको सापेक्ष मूल्य त्यसमा समावेश श्रमको परिमाणले मापन हुन्छ; वा त्यो उसले किन्न सक्ने श्रमको परिमाणले मापन हुन्छ; वा फेरि त्यो श्रमको मूल्यद्वारा मापन हुन्छ। तर वास्तविकता यस्तो होइन।

श्रमको मूल्यलाई कुनै पनि अन्य वस्तुको मूल्यजस्तै मूल्यको मापन बनाउन सकिँदैन।

केही उदाहरण पर्याप्त हुन्छन्। यदि गहुँको एक क्वार्टरको मूल्य दुई दिनको श्रम भयो, पहिलेको एक दिनको सट्टा, भने यसको मूल्य दोब्बर भएको मानिन्छ; तर त्यसले दोब्बर श्रम सञ्चालनमा ल्याउँदैन, किनभने त्यसमा पहिलेभन्दा बढी पोषण तत्त्व हुँदैन।

त्यसैले गहुँको मूल्य, त्यसलाई उत्पादन गर्न लागेको श्रमको परिमाणले मापन गर्दा, दोब्बर भएको देखिन्छ; तर त्यसलाई श्रमले किन्न सक्ने परिमाण वा जसले त्यसलाई किन्न सक्छ त्यस श्रमको परिमाणले मापन गर्दा, यो दोब्बर भएको हुँदैन।

अर्कोतर्फ, यदि त्यही श्रमले पहिलेभन्दा दोब्बर कपडा उत्पादन गर्छ भने, यसको सापेक्ष मूल्य आधा हुन्छ; तर त्यसले कपडालाई आधा श्रम मात्र चलाउन सक्ने बनाउँदैन, न त उही श्रमले अब दोब्बर कपडा किन्न सक्छ; किनभने कपडाको आधा भागले पनि पहिलेझैँ श्रमिकलाई उही सेवा दिन्छ।

यसैले वस्तुको सापेक्ष मूल्यलाई श्रमको मूल्यद्वारा निर्धारण गर्नु आर्थिक तथ्यहरूको विरुद्ध जानु हो। यो एक दुष्चक्र (vicious circle) हो—सापेक्ष मूल्यलाई अर्को सापेक्ष मूल्यद्वारा निर्धारण गर्ने प्रयास, जसलाई आफैं निर्धारण गर्नुपर्ने हुन्छ।

निस्सन्देह, मिस्टर प्रूधोंले यी दुई मापनहरू—वस्तुको उत्पादनमा लागेको श्रम समयद्वारा मापन र श्रमको मूल्यद्वारा मापन—लाई भ्रमित गर्छन्।

“हरेक मानिसको श्रम,” उनी भन्छन्, “उसले प्रतिनिधित्व गर्ने मूल्य किन्न सक्छ।”

यस अनुसार, उत्पादनमा समावेश श्रमको निश्चित मात्रा श्रमिकको पारिश्रमिकसँग बराबर हुन्छ, अर्थात् श्रमको मूल्यसँग।

उही प्रकारको तर्कले उनलाई उत्पादन लागत र ज्याला (wages) लाई पनि मिसाउन लगाउँछ।

“ज्याला के हो? यो गहुँ आदि वस्तुहरूको लागत मूल्य हो, सबै वस्तुको पूर्ण मूल्य हो। अझ अगाडि जाऔं। ज्याला भनेको सम्पत्तिका तत्वहरूको अनुपात हो।”

ज्याला के हो? त्यो श्रमको मूल्य हो।”

19

दार्शनिकहरूको दरिद्रता (Poverty of Philosophy), अध्याय १

आदम स्मिथले मूल्यको मापनका रूपमा कहिले वस्तु उत्पादन गर्न आवश्यक श्रम समयलाई लिन्छन्, कहिले फेरि श्रमको मूल्यलाई। रिकार्डोले यी दुई मापनबीचको असंगतिलाई स्पष्ट रूपमा देखाएर यस त्रुटिको पर्दाफास गर्छन्।

मिस्टर प्रूधोंले आदम स्मिथको त्रुटिलाई अझ एक कदम अघि बढाएर ती दुई कुरा, जसलाई स्मिथले मात्र सँगसँगै राखेका थिए, तिनलाई एउटै बनाइदिन्छन्। श्रमिकहरूले उत्पादनको उचित हिस्सा पाउनुपर्ने अनुपात खोज्ने उद्देश्यले—अर्थात् श्रमको सापेक्ष मूल्य निर्धारण गर्न—प्रूधोंले वस्तुको सापेक्ष मूल्यको मापन खोज्छन्।

तर वस्तुको सापेक्ष मूल्यको मापन खोज्ने क्रममा, उनी यसभन्दा राम्रो केही सोच्न सक्दैनन् कि कुनै निश्चित परिमाणको श्रमको बराबरीमा त्यस श्रमले उत्पादन गरेको सम्पूर्ण उत्पादनलाई राख्ने; जुन कुरा वास्तवमा यो मान्नु जस्तै हो कि सम्पूर्ण समाज केवल श्रमिकहरूबाट बनेको छ, जसले आफ्नै उत्पादनलाई ज्यालाको रूपमा प्राप्त गर्छन्।

दोस्रो कुरा, उनले विभिन्न श्रमिकहरूको काम गर्ने दिन बराबर हुन्छन् भन्ने समानतालाई पहिले नै मानिलिन्छन्। छोटकरीमा भन्नुपर्दा, उनी वस्तुको सापेक्ष मूल्यको मापन खोज्छन् ताकि श्रमिकहरूको समान पारिश्रमिकमा पुग्न सकियोस्; तर उनले पहिले नै श्रमिकहरूको समान पारिश्रमिकलाई स्थापित तथ्य मानेर वस्तुको सापेक्ष मूल्य खोज्न थाल्छन्। कस्तो अद्भुत द्वन्द्वात्मक तर्क!

“से र अन्य अर्थशास्त्रीहरूले देखाएका छन् कि श्रम आफैं पनि मूल्याङ्कनको विषय हो, अर्थात् अन्य वस्तुजस्तै एउटा वस्तु हो; त्यसैले श्रमलाई मूल्यको सिद्धान्त वा निर्धारण कारण मान्नु दुष्चक्र हो। यसरी ती अर्थशास्त्रीहरूले ठूलो लापरवाही देखाउँछन्।

श्रमलाई मूल्य भएको भनिन्छ, तर वस्तुको रूपमा होइन, बरु त्यसले सम्भावित रूपमा बोकेको मूल्यका कारण। श्रमको मूल्य एउटा रूपकात्मक अभिव्यक्ति हो, कारणको परिणामको पूर्वकल्पना हो। यो त्यही प्रकारको कल्पना हो जस्तो ‘पूँजीको उत्पादकता’ भन्ने धारणा।

श्रम उत्पादन गर्छ, पूँजीसँग मूल्य हुन्छ… कुनै प्रकारको लोप (ellipsis) को कारणले श्रमको मूल्य भन्ने गरिन्छ… श्रम स्वतन्त्रता जस्तै अस्पष्ट र अनिश्चित कुरा हो, तर यसको वस्तु (product) द्वारा यसलाई गुणात्मक रूपमा परिभाषित गरिन्छ; अर्थात् यो उत्पादनमार्फत वास्तविक बन्छ।”

“तर के यसबारे अझ व्याख्या गर्न आवश्यक छ? जस क्षण अर्थशास्त्री (अर्थात् मिस्टर प्रूधों) ले वस्तुहरूको नाम परिवर्तन गर्छ, त्यही क्षण उसले आफ्नो असमर्थता स्वीकार गर्छ र कारणसँग परिचित नभएको देखाउँछ।”

हामीले देखिसकेका छौं कि मिस्टर प्रूधोंले श्रमको मूल्यलाई वस्तुहरूको मूल्यको ‘निर्धारण कारण’ बनाउँछन्, यति हदसम्म कि उनका अनुसार ज्याला—जसलाई ‘श्रमको मूल्य’ भनिन्छ—सबै वस्तुको पूर्ण मूल्य बन्छ। त्यसैले सेको आपत्ति उनलाई असहज लाग्छ।

श्रमलाई एक वस्तु (commodity) मान्दा—जुन वास्तविक सामाजिक तथ्य हो—उनले त्यसमा केवल व्याकरणिक लोप (ellipsis) मात्र देख्छन्। यसरी श्रममा आधारित सम्पूर्ण समाजलाई उनी केवल भाषाको रूपक, केवल अभिव्यक्तिको शैलीमा आधारित देख्छन्।

यदि समाज आफ्ना सबै समस्याहरू हटाउन चाहन्छ भने, उसले केवल अप्रिय शब्दहरू हटाइदिए हुन्छ, भाषा परिवर्तन गरे हुन्छ; त्यसका लागि उसले अकादेमीमा गएर नयाँ शब्दकोशको माग मात्र गर्नुपर्छ।

यही कारणले गर्दा मिस्टर प्रूधोंले राजनीतिक अर्थशास्त्रको पुस्तकमा लामो व्युत्पत्ति (etymology) र व्याकरण सम्बन्धी चर्चा गर्नु परेको छ। यसरी उनी अझै पनि “servus” (दास) शब्दको उत्पत्ति “servare” (बचाउनु) बाट भएको भन्ने पुरानो व्याख्या गम्भीरतापूर्वक छलफल गर्छन्।

यी भाषाशास्त्रीय चर्चाहरूको गहिरो अर्थ छ—यो उनको सम्पूर्ण तर्कको एक आवश्यक भाग हो।

श्रम, जबसम्म त्यो किनबेच गरिन्छ, अन्य कुनै वस्तुजस्तै एउटा वस्तु हो, र त्यसको विनिमय मूल्य हुन्छ। तर श्रमको मूल्य—वा श्रमलाई वस्तु मान्ने कुरा—त्यसरी नै उत्पादन गर्दैन जसरी गहुँको मूल्यले खाना उत्पादन गर्दैन, वा गहुँ स्वयंले भोजनको काम गर्दैन।

20

दार्शनिकहरूको दरिद्रता (Poverty of Philosophy), अध्याय १ — नेपाली अनुवाद

श्रम “त्यतिखेर बढी वा कम मूल्यवान् हुन्छ” जब खाद्य वस्तुहरू महँगो वा सस्तो हुन्छन्, जब हातहरूको आपूर्ति र माग (supply and demand) कुनै निश्चित स्तरमा हुन्छ, आदि आदि। तर श्रम कुनै “अस्पष्ट कुरा” होइन; यो सधैं कुनै निश्चित श्रम हुन्छ, कहिल्यै सामान्य रूपमा “श्रम” मात्र हुँदैन जुन किनबेच हुन्छ।

यो केवल श्रम मात्र होइन जसलाई वस्तुको गुणद्वारा गुणात्मक रूपमा परिभाषित गरिन्छ; वस्तु स्वयं पनि श्रमको विशेष गुणद्वारा निर्धारण हुन्छ। श्रम, जबसम्म त्यो किनबेच गरिन्छ, स्वयं एउटा वस्तु (commodity) हो।

त्यसो भए किन यो किनिन्छ?

“किनभने यसले सम्भावित रूपमा बोकेको मूल्यका कारण।”

तर यदि कुनै वस्तुलाई वस्तु भनिन्छ भने, त्यसलाई किन किनिन्छ भन्ने प्रश्न—अर्थात् त्यसको उपयोगिता वा प्रयोग—पहिल्यै अर्थहीन भइसकेको हुन्छ। त्यो वस्तु व्यापारको वस्तु हो।

मिस्टर प्रूधोंका सबै तर्कहरू यही बिन्दुमा सीमित छन्: श्रमलाई प्रत्यक्ष उपभोगको वस्तुका रूपमा किनिँदैन। होइन, यो उत्पादनको साधनका रूपमा किनिन्छ, जस्तै कुनै मेसिन किनिन्छ।

वस्तुका रूपमा श्रमको कुनै मूल्य हुँदैन र यसले उत्पादन पनि गर्दैन। मिस्टर प्रूधोंले भन्न सक्थे कि कुनै वस्तु नै हुँदैन, किनभने प्रत्येक वस्तु कुनै उपयोगिताको लागि मात्र लिइन्छ, कहिल्यै “वस्तु स्वयं” का रूपमा होइन।

श्रमको मूल्यलाई वस्तुको मूल्य मापन गर्ने आधार बनाउँदा, प्रूधोंले अस्पष्ट रूपमा यस विरोधाभासलाई महसुस गर्छन् कि श्रमलाई मूल्य मापनबाट अलग गर्न सकिँदैन, किनभने श्रम स्वयं पनि मूल्य भएको वस्तु हो।

उनी शंका गर्छन् कि यसले श्रमलाई ज्यालाको न्यूनतम स्तर (minimum wage) नै प्राकृतिक र सामान्य मूल्य बनाइदिन्छ र यसरी विद्यमान समाज व्यवस्थालाई स्वीकार गर्छ। त्यसैले यो घातक निष्कर्षबाट बच्न उनी उल्टो निष्कर्ष निकाल्छन्—श्रम वस्तु होइन, यसको कुनै मूल्य हुँदैन।

तर उनी बिर्सन्छन् कि उनले आफैं श्रमको मूल्यलाई मापनको आधार बनाइसकेका छन्; उनको सम्पूर्ण प्रणाली श्रमलाई वस्तुका रूपमा—बेचिने, किनिने, साटिने श्रम—मा आधारित छ। उनले सबै कुरा बिर्सन्छन्। आफ्नो प्रणाली बचाउन उनी त्यसको आधार नै बलिदान गर्छन्।

Et propter vitam vivendi perdere causas!

(बाँच्नका लागि जीवनका कारणहरू नै गुमाउनु!)

अब हामी “संरचित मूल्य” (constituted value) को नयाँ परिभाषातर्फ आउँछौं।

“मूल्य भनेको सम्पत्तिलाई बनाउने उत्पादनहरूको आपसी अनुपात हो।”

पहिले नै ध्यान दिनुपर्छ कि “सापेक्ष मूल्य” वा “विनिमय मूल्य” भन्ने शब्दले नै उत्पादनहरूबीच कुनै सम्बन्ध (relation) को विचार समेट्छ। त्यसैले यस सम्बन्धलाई “अनुपातिक सम्बन्ध” (proportional relation) भन्नाले कुनै नयाँ विचार थपिँदैन, केवल शब्द परिवर्तन हुन्छ।

न त मूल्य घट्नु, न बढ्नुले पनि उत्पादनहरूबीचको यो “अनुपातिक सम्बन्ध” को गुण नष्ट गर्छ। त्यसो भए यो नयाँ शब्द किन?

“अनुपातिक सम्बन्ध” भन्ने शब्दले उत्पादन, माग र आपूर्तिको सन्तुलन जस्ता अन्य आर्थिक सम्बन्धहरू पनि संकेत गर्छ, र मिस्टर प्रूधोंले यही सबै कुरा सोच्दै यो शब्द प्रयोग गर्छन्।

पहिलो कुरा, उत्पादनहरूको सापेक्ष मूल्य श्रम समयद्वारा निर्धारण हुन्छ भन्ने मान्यतामा आधारित हुँदा, “अनुपातिक सम्बन्ध” भन्नाले निश्चित समयमा उत्पादन हुन सक्ने वस्तुहरूको परिमाण बुझिन्छ, जसलाई एकअर्कासँग विनिमय गरिन्छ।

अब हेरौं, मिस्टर प्रूधोंले यसबाट के फाइदा लिन्छन्।

सबैलाई थाहा छ—जब आपूर्ति र माग बराबर हुन्छन्, कुनै वस्तुको सापेक्ष मूल्य त्यसमा लगाइएको श्रम समयद्वारा निर्धारण हुन्छ, अर्थात् मूल्यले नै त्यो अनुपातिक सम्बन्ध व्यक्त गर्छ।

तर मिस्टर प्रूधोंले क्रम उल्ट्याउँछन्। उनी भन्छन्: पहिले वस्तुको मूल्य श्रम समयद्वारा निर्धारण गर, त्यसपछि आपूर्ति र माग आफैं सन्तुलित हुन्छन्; उत्पादन र उपभोग मिल्छन्, र उत्पादन सधैं…

दार्शनिकहरूको दरिद्रता (Poverty of Philosophy), अध्याय १ — नेपाली अनुवाद

विनिमय योग्य (exchangeable) हुन्छ। यसको वर्तमान मूल्यले यसको वास्तविक मूल्यलाई ठीक रूपमा व्यक्त गर्नेछ। सबैले भन्ने जस्तो—“जब मौसम राम्रो हुन्छ, धेरै मानिसहरू घुम्न निस्कन्छन्”—भन्नुको सट्टा, मिस्टर प्रूधों आफ्ना मानिसहरूलाई घुम्न पठाउँछन् ताकि उनीहरूलाई राम्रो मौसम सुनिश्चित गर्न सकियोस्।

मिस्टर प्रूधोंले श्रम समयद्वारा पूर्वनिर्धारित (a priori) रूपमा निर्धारित बजार मूल्य (marketable value) बाट जुन निष्कर्ष निकाल्छन्, त्यो केवल यस्तो प्रकारको नियमले मात्र उचित ठहरिन सक्छ, जसलाई लगभग यसरी लेख्न सकिन्छ:

“उत्पादनहरू भविष्यमा सधैं ठीक त्यति नै अनुपातमा विनिमय गरिनेछन्, जति श्रम समय तिनीहरूको उत्पादनमा लागेको छ। आपूर्ति र मागको अनुपात जस्तोसुकै भए पनि, वस्तुहरूको विनिमय सधैं त्यस्तो मानिनेछ, मानौं ती माग अनुसार नै उत्पादन गरिएका हुन्।”

यदि मिस्टर प्रूधोंले यस्तो नियम बनाउने जिम्मा लिन्छन् भने, हामी उनलाई प्रमाण दिनुपर्ने झन्झटबाट मुक्त गरिदिन्छौं। तर यदि उनी अर्थशास्त्रीका रूपमा होइन, विधायिका (legislator) का रूपमा होइन, अर्थशास्त्रीका रूपमा आफ्नो सिद्धान्त प्रमाणित गर्न चाहन्छन् भने, उनलाई प्रमाणित गर्नुपर्ने हुन्छ कि कुनै वस्तु उत्पादन गर्न लाग्ने श्रम समयले त्यसको उपयोगिताको सही स्तर देखाउँछ, र त्यसको मागसँग—अर्थात् सम्पूर्ण सम्पत्तिसँग—सही अनुपात निर्धारण गर्छ।

यस अवस्थामा, यदि कुनै वस्तु उत्पादन लागत बराबर मूल्यमा बेचिन्छ भने आपूर्ति र माग सधैं सन्तुलित हुन्छन्; किनभने उत्पादन लागतलाई नै आपूर्ति र मागबीचको वास्तविक सम्बन्ध मानिएको हुन्छ।

वास्तवमा, मिस्टर प्रूधोंले यो प्रमाणित गर्न खोज्छन् कि कुनै उत्पादन गर्न लाग्ने श्रम समयले त्यसको आवश्यकतासँगको सही अनुपात देखाउँछ—अर्थात् जुन वस्तु कम समयमा उत्पादन हुन्छ, त्यो सबैभन्दा उपयोगी हुन्छ, र त्यसरी क्रमशः माथिल्लो आवश्यकता अनुसार वस्तुहरू उत्पादन हुँदै जान्छन्।

यस सिद्धान्तअनुसार, विलासिताका वस्तुहरू उत्पादन हुनु मात्रले पनि समाजसँग अतिरिक्त समय छ भन्ने प्रमाण दिन्छ, जसले विलासिताको आवश्यकता पूरा गर्न सक्छ।

मिस्टर प्रूधोंले आफ्नो सिद्धान्तको प्रमाण नै यस अवलोकनमा पाउँछन् कि सबैभन्दा उपयोगी वस्तुहरू उत्पादन गर्न कम समय लाग्छ, र समाज सधैं सबैभन्दा सजिला उद्योगबाट सुरु हुन्छ र क्रमशः “त्यस्ता वस्तुहरूको उत्पादनतर्फ जान्छ जसलाई धेरै श्रम समय चाहिन्छ र जसले उच्च स्तरका आवश्यकताहरू पूरा गर्छन्।”

मिस्टर डुनोयेरबाट लिँदै, मिस्टर प्रूधोंले उदाहरणका रूपमा निकाल्ने उद्योगहरू (extractive industries)—फल टिप्ने, पशुपालन, सिकार, माछा मार्ने आदि—सबैभन्दा सरल र कम लागतका उद्योग हुन्, जसबाट मानिसले “आफ्नो दोस्रो सृष्टिको पहिलो दिन” सुरु गर्‍यो।

पहिलो सृष्टिको पहिलो दिन उत्पत्तिको पुस्तक (Genesis) मा लेखिएको छ, जसमा भगवानलाई संसारको पहिलो उत्पादक (manufacturer) को रूपमा देखाइएको छ।

तर वास्तविकता मिस्टर प्रूधोंले कल्पना गरेजस्तो छैन।

सभ्यताको सुरुवातसँगै उत्पादन सधैं वर्ग, समूह, सम्पत्ति वर्ग, र अन्ततः सङ्कलित श्रम र प्रत्यक्ष श्रमबीचको विरोधमा आधारित हुन्छ। कुनै विरोधाभास छैन भने कुनै प्रगति पनि हुँदैन—यो नै सभ्यताको अहिलेसम्मको नियम हो।

आजसम्म उत्पादन शक्तिहरू वर्गीय विरोधाभासकै आधारमा विकास भएका छन्। अब अचानक यो भन्नु कि सबै श्रमिकहरूको आवश्यकता पूरा भए मात्र समाज उच्च प्रकारका उद्योगतर्फ जान सक्छ—यसले सम्पूर्ण ऐतिहासिक विकासलाई उल्ट्याइदिन्छ।

यो त्यस्तै हो जस्तो कि रोमन सम्राटहरूको समयमा कृत्रिम पोखरीमा मुरेना माछा हुर्काइँदा सम्पूर्ण रोमन जनतालाई पर्याप्त खाना थियो भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु।

तर वास्तविकता उल्टो थियो—रोमन जनतासँग रोटी किन्न पैसा थिएन, जबकि अभिजात वर्गसँग दासहरू थिए जसलाई मुरेनाको खाना बनाइन्थ्यो।

खाद्य वस्तुहरूको मूल्य लगभग निरन्तर बढिरहेको छ, जबकि उत्पादन र विलासिताका वस्तुहरूको मूल्य घटिरहेको छ। कृषि उद्योगमै पनि गहुँ, मासु जस्ता अत्यावश्यक वस्तु महँगो भइरहेका छन्, जबकि कपास, चिनी, कफी आदि सस्तो भइरहेका छन्।

अझै पनि, खाने वस्तुहरूभित्रै पनि विलासिताका वस्तुहरू—जस्तै आर्टिचोक, एस्पारागस आदि—आज आधारभूत खाद्य वस्तुभन्दा सस्ता छन्।

हाम्रो युगमा अनावश्यक वस्तुहरू आवश्यक वस्तुभन्दा सजिलै उत्पादन हुन्छन्।

अन्ततः विभिन्न ऐतिहासिक कालहरूमा मूल्य सम्बन्धहरू मात्र फरक होइन, एकअर्काको विपरीत पनि हुन्छन्। मध्ययुगमा कृषि उत्पादन सस्तो थियो भने आधुनिक समयमा

21

कार्ल मार्क्स, The Poverty of Philosophy, अध्याय १ बाट अंश):

“के यसको अर्थ यो हो कि मध्ययुगदेखि नै कृषि उत्पादनहरूको उपयोगिता घट्दै गएको छ? वस्तुहरूको प्रयोग ती सामाजिक अवस्थाहरूले निर्धारण गर्छन् जसमा उपभोक्ताहरू राखिएका हुन्छन्, र ती सामाजिक अवस्थाहरू स्वयं वर्गीय विरोधाभासहरूमा आधारित हुन्छन्।

कपास, आलु र मदिरा (स्पिरिट्स) सबैभन्दा व्यापक रूपमा प्रयोग गरिने वस्तुहरू हुन्। आलुले स्क्रोफुला (एक प्रकारको रोग) फैलाएको छ; कपासले धेरै हदसम्म सन (flax) र ऊनलाई विस्थापित गरेको छ, यद्यपि स्वच्छताको दृष्टिले ऊन र सन धेरै अवस्थामा बढी उपयोगी छन्। अन्ततः, मदिराले बियर र वाइनलाई पछाडि पारेको छ, जबकि खाद्य पदार्थको रूपमा मदिरा विषसरह मानिन्छ।

एक शताब्दीसम्म युरोपेली सरकारहरूले अफिमविरुद्ध व्यर्थ संघर्ष गरे; अन्ततः अर्थशास्त्रले जित्यो र उपभोगलाई आफ्नै नियमअनुसार चलायो।

किन कपास, आलु र मदिरा बुर्जुवा समाजका मुख्य आधार बने? किनभने तिनीहरू उत्पादन गर्न सबैभन्दा कम श्रम आवश्यक पर्छ, र त्यसैले तिनीहरूको मूल्य सबैभन्दा कम हुन्छ।

तर के न्यूनतम मूल्यले अधिकतम उपभोग निर्धारण गर्नुको कारण यी वस्तुहरूको पूर्ण उपयोगिता हो? के तिनीहरूको अन्तर्निहित उपयोगिता, अथवा कामदारलाई ‘मानिस’को रूपमा आवश्यक पर्ने उपयोगिता यसको कारण हो? होइन। यसको कारण के हो भने गरिबीमा आधारित समाजमा सबैभन्दा सस्ता वस्तुहरू सबैभन्दा धेरै मानिसहरूले प्रयोग गर्ने बाध्यकारी विशेषाधिकार प्राप्त गर्छन्।

यदि कसैले भन्छ कि सबैभन्दा सस्ता वस्तुहरू सबैभन्दा धेरै प्रयोग गरिन्छन्, त्यसैले तिनीहरू सबैभन्दा उपयोगी हुन्, भने यसको अर्थ हुन्छ—मदिराको व्यापक प्रयोग त्यसको वास्तविक उपयोगिताको प्रमाण हो; कामदारलाई आलु मासुभन्दा बढी स्वास्थ्यकर छ भनेर बताउनु हो; वर्तमान सामाजिक अवस्थालाई स्वीकार गर्नु हो; र अन्ततः, श्री प्रुधों (M. Proudhon) जस्तै, समाजलाई नबुझीकन त्यसको पक्षमा वकालत गर्नु हो।

भविष्यको समाजमा, जहाँ वर्गीय विरोध समाप्त भइसकेको हुनेछ र वर्गहरू रहनेछैनन्, त्यहाँ वस्तुहरूको प्रयोग उत्पादन गर्न लागेको न्यूनतम समयले निर्धारण गर्नेछैन। बरु विभिन्न वस्तुहरूको उत्पादनमा कति समय लगाउने भन्ने कुरा तिनको सामाजिक उपयोगिताले निर्धारण गर्नेछ।

अब फेरि प्रुधोंको सिद्धान्ततर्फ फर्कौं। जब कुनै वस्तुको उत्पादनका लागि आवश्यक श्रमसमय त्यसको उपयोगिताको मापन हुन छोड्छ, तब त्यसै वस्तुको विनिमय-मूल्य—जुन पहिले श्रमसमयद्वारा निर्धारण गरिएको थियो—आपूर्ति र मागबीचको वास्तविक सम्बन्ध नियमन गर्न उपयोगी बन्छ। यही सम्बन्धलाई प्रुधों ‘अनुपातिक सम्बन्ध’ (proportional relation) भन्छन्।

कुनै वस्तु आफ्नो उत्पादन लागत बराबर मूल्यमा बेचिनु नै आपूर्ति र मागबीचको ‘अनुपातिक सम्बन्ध’ होइन। बरु आपूर्ति र मागका उतारचढावहरूले उत्पादकलाई संकेत दिन्छन् कि उसले कुनै वस्तु कति उत्पादन गर्नुपर्छ ताकि कम्तीमा उत्पादन लागत बराबरको मूल्य प्राप्त होस्।

र यी उतारचढावहरू निरन्तर भइरहने भएकाले उद्योगका विभिन्न शाखाहरूमा पूँजीको निरन्तर प्रवेश र निर्गमन पनि भइरहन्छ।

रिकार्डो लेख्छन्:

‘यिनै उतारचढावहरूको परिणामस्वरूप पूँजी विभिन्न वस्तुहरूको उत्पादनमा ठीक आवश्यक मात्रामा, न बढी न कम, बाँडिन्छ। मूल्य बढ्दा वा घट्दा नाफा सामान्य स्तरभन्दा माथि वा तल जान्छ, र पूँजीलाई सम्बन्धित क्षेत्रमा प्रवेश गर्न वा त्यहाँबाट हट्न प्रोत्साहित गरिन्छ।’

फेरि उनी भन्छन्:

‘जब हामी कुनै ठूलो शहरका बजारहरू हेर्छौं र घरेलु तथा विदेशी वस्तुहरू मागअनुसार लगभग नियमित रूपमा उपलब्ध भएको देख्छौं—यद्यपि रुचिको परिवर्तन वा जनसंख्याको उतारचढावका कारण माग बदलिइरहेको हुन्छ—र त्यहाँ सामान्यतया न त अत्यधिक आपूर्तिका कारण ठूलो थुप्रो (glut) देखिन्छ, न त आपूर्ति अपर्याप्त हुँदा अत्यन्त उच्च मूल्य; तब हामी स्वीकार गर्न बाध्य हुन्छौं कि पूँजीलाई प्रत्येक व्यापारमा आवश्यक मात्रामा बाँड्ने सिद्धान्त सामान्यतया सोचिएभन्दा धेरै सक्रिय छ।’

— David Ricardo, Principles of Political Economy, खण्ड १, पृ. १०५ र १०८

छोटो सार

मार्क्स यहाँ प्रुधोंको आलोचना गर्दै भन्छन् कि:

कुनै वस्तु धेरै प्रयोग हुन्छ भनेर मात्र त्यो बढी उपयोगी हुन्छ भन्ने निष्कर्ष गलत हो।

पूँजीवादी समाजमा गरिबीका कारण मानिसहरू सस्ता वस्तुहरू उपभोग गर्न बाध्य हुन्छन्।

वस्तुको उपभोग सामाजिक वर्ग र आर्थिक अवस्थाले निर्धारण गर्छ।

भविष्यको वर्गविहीन समाजमा उत्पादनको दिशा नाफा वा न्यूनतम लागतले होइन, सामाजिक उपयोगिताले निर्धारण गर्नेछ।

आपूर्ति र मागका उतारचढावहरूले पूँजीलाई विभिन्न उद्योगहरूमा बाँड्ने काम गर्छन्, जसरी रिकार्डोले व्याख्या गरेका छन्।

22

(कार्ल मार्क्स, The Poverty of Philosophy, अध्याय १ बाट अंश):

यदि श्री प्रुधों (M. Proudhon) स्वीकार गर्छन् कि वस्तुहरूको मूल्य श्रमसमयद्वारा निर्धारण हुन्छ, भने उनले यो पनि स्वीकार गर्नुपर्छ कि व्यक्तिगत विनिमयमा आधारित समाजहरूमा मूल्यको मापनको रूपमा श्रमलाई स्थापित गर्ने कुरा केवल मूल्यको निरन्तर उतारचढावयुक्त गतिले नै सम्भव बनाउँछ।

कुनै तयार अवस्थामा रहेको, पहिलेदेखि स्थापित “अनुपातिक सम्बन्ध” (proportional relation) हुँदैन; बरु त्यहाँ अनुपात निर्माण गर्ने एउटा निरन्तर प्रक्रिया (constituting movement) मात्र हुन्छ।

हामीले पहिले देखिसकेका छौँ कि श्रमसमयद्वारा निर्धारित मूल्यको परिणामस्वरूप “अनुपात” को कुरा कुन अर्थमा सही हुन्छ। अब हामी हेर्नेछौँ कि प्रुधोंले “अनुपातको नियम” (law of proportion) भनेको यही समय-आधारित मापन कसरी वास्तवमा “असन्तुलनको नियम” (law of disproportion) मा परिणत हुन्छ।

हरेक नयाँ आविष्कार, जसले पहिले दुई घण्टा लाग्ने उत्पादनलाई अब एक घण्टामै उत्पादन गर्न सम्भव बनाउँछ, त्यसले बजारमा रहेका त्यस्तै सबै उत्पादनहरूको मूल्य घटाइदिन्छ। प्रतिस्पर्धाले उत्पादकलाई दुई घण्टाको श्रमले बनेको वस्तु पनि एक घण्टाको श्रमले बनेको वस्तुको मूल्यमा बेच्न बाध्य बनाउँछ।

यसरी प्रतिस्पर्धाले त्यो नियमलाई व्यवहारमा लागू गर्छ जसअनुसार कुनै वस्तुको सापेक्ष मूल्य त्यसलाई उत्पादन गर्न आवश्यक श्रमसमयद्वारा निर्धारण हुन्छ।

यस अर्थमा बजारयोग्य मूल्यको मापनको रूपमा प्रयोग गरिएको श्रमसमय, श्रमको निरन्तर अवमूल्यन (depreciation) को नियम बन्छ।

यति मात्र होइन। बजारमा आउने वस्तुहरूको मात्र होइन, उत्पादनका साधनहरू र सम्पूर्ण कारखानाहरूको समेत अवमूल्यन हुन्छ।

यो तथ्यलाई पहिले नै David Ricardo ले औँल्याएका थिए:

“उत्पादनलाई झन् सजिलो बनाउने प्रक्रियालाई निरन्तर बढाउँदै जाँदा, हामी पहिले उत्पादन गरिएका केही वस्तुहरूको मूल्य निरन्तर घटाइरहेका हुन्छौँ।”

(खण्ड २, पृ. ५९)

Jean Charles Léonard de Sismondi अझ अगाडि जान्छन्। उनी श्रमसमयद्वारा “निर्धारित मूल्य” लाई आधुनिक उद्योग र व्यापारका सबै विरोधाभासहरूको स्रोत मान्छन्।

उनले लेख्छन्:

“व्यापारिक मूल्य अन्ततः सधैँ त्यस वस्तु प्राप्त गर्न आवश्यक पर्ने श्रमको मात्राद्वारा निर्धारण हुन्छ। यो वास्तवमा कति खर्च भयो भन्ने आधारमा होइन, भविष्यमा अझ उन्नत उत्पादन साधनहरूको प्रयोगद्वारा कति खर्चमा उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने आधारमा निर्धारण हुन्छ। यद्यपि यो मात्रा ठ्याक्कै मापन गर्न गाह्रो हुन्छ, प्रतिस्पर्धाले यसलाई विश्वसनीय रूपमा स्थापित गर्छ।

विक्रेताको माग र खरिदकर्ताको प्रस्ताव दुवै यही आधारमा तय हुन्छन्। विक्रेताले कुनै वस्तु उत्पादन गर्न आफूलाई १० दिनको श्रम लागेको दाबी गर्न सक्छ; तर यदि खरिदकर्ताले त्यस वस्तु अब ८ दिनको श्रममै उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने देख्छ, र प्रतिस्पर्धाले दुवै पक्षलाई यो तथ्य प्रमाणित गर्छ भने, त्यस वस्तुको मूल्य घटेर ८ दिनको श्रम बराबरमा सीमित हुन्छ र बजार मूल्य पनि त्यही अनुसार तय हुन्छ।

निश्चय नै, दुवै पक्षलाई त्यो वस्तु उपयोगी लाग्छ, चाहिएको लाग्छ, किनकि चाहना नभएको भए बिक्री नै हुने थिएन। तर मूल्य निर्धारणको प्रक्रियासँग उपयोगिताको कुनै सम्बन्ध हुँदैन।”

(Études, खण्ड २, पृ. २६७)

यहाँ विशेष रूपमा जोड दिनुपर्ने कुरा के हो भने, मूल्य निर्धारण गर्ने तत्व कुनै वस्तु उत्पादन गर्न वास्तवमा लागेको समय होइन, बरु त्यसलाई उत्पादन गर्न सकिने न्यूनतम सम्भावित समय हो। र त्यो न्यूनतम समय प्रतिस्पर्धाद्वारा पत्ता लगाइन्छ।

अब एकछिनका लागि कल्पना गरौँ कि प्रतिस्पर्धा नै छैन, र त्यसैले कुनै वस्तु उत्पादन गर्न आवश्यक न्यूनतम श्रमसमय पत्ता लगाउने कुनै उपाय पनि छैन।

त्यस अवस्थामा के हुन्छ?

यदि कसैले कुनै वस्तु उत्पादन गर्न ६ घण्टा खर्च गर्‍यो भने, प्रुधोंको सिद्धान्तअनुसार उसले त्यही वस्तु एक घण्टामा उत्पादन गर्ने व्यक्तिभन्दा छ गुणा बढी मूल्य माग्न सक्ने अधिकार पाउनेछ।

यसरी “अनुपातिक सम्बन्ध” को सट्टा “असन्तुलित सम्बन्ध” (disproportional relation) उत्पन्न हुन्छ—यदि हामी सम्बन्धहरूलाई राम्रो वा नराम्रो भन्ने हिसाबले बुझ्न चाहन्छौँ भने।

श्रमको निरन्तर अवमूल्यन भनेको श्रमसमयद्वारा वस्तुको मूल्य निर्धारण गर्ने प्रक्रियाको केवल एउटा पक्ष मात्र हो।

मूल्यको अत्यधिक वृद्धि, अति-उत्पादन (overproduction), तथा औद्योगिक अराजकताका अन्य धेरै रूपहरू पनि यही मूल्य निर्धारण प्रणालीबाट उत्पन्न हुन्छन्।

तर के मूल्यको मापनको रूपमा प्रयोग गरिएको श्रमसमयले कम्तीमा पनि प्रुधोंलाई अत्यन्त प्रिय लाग्ने वस्तुहरूको “अनुपातिक विविधता” (proportional variety) उपलब्ध गराउँछ?

मार्क्सको उत्तर छ—बिल्कुल उल्टो।

बरु यसको पछिपछि एकाधिकार (monopoly) आउँछ र वस्तुहरूको संसारमा फैलिन्छ, जसरी उत्पादनका साधनहरूको संसारमा एकाधिकार फैलिएको कुरा सबैलाई थाहा छ।

केवल केही उद्योगहरूमा—जस्तै कपास उद्योगमा—मात्र अत्यन्त तीव्र विकास देख्न सकिन्छ।

छोटो सार

यस अंशमा मार्क्सले तीन मुख्य कुरा बताउँछन्:

मूल्य वास्तविक श्रमसमयले होइन, प्रतिस्पर्धाद्वारा स्थापित न्यूनतम श्रमसमयले निर्धारण हुन्छ।

प्रविधिगत प्रगतिले पुराना वस्तु, मेसिन र कारखानाहरूको मूल्य घटाउँदै लैजान्छ।

प्रुधोंले भनेजस्तो श्रमसमयले समाजमा सन्तुलन (proportion) ल्याउँदैन; बरु प्रतिस्पर्धा, मूल्य गिरावट, अति-उत्पादन र एकाधिकारजस्ता असन्तुलनहरू उत्पन्न गर्छ।

23

(कार्ल मार्क्स, The Poverty of Philosophy, अध्याय १ बाट अंश):

उदाहरणका लागि, कपास उद्योगमा तीव्र प्रगति सम्भव हुन्छ। यस प्रगतिका स्वाभाविक परिणामस्वरूप कपासबाट बनेका वस्तुहरूको मूल्य तीव्र गतिमा घट्छ। तर कपासको मूल्य घट्दै जाँदा सन (flax) को मूल्य पनि त्यससँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसकी कपासद्वारा प्रतिस्थापित हुन्छ। यही कारणले सनलाई लगभग सम्पूर्ण उत्तर अमेरिकाबाट विस्थापित गरिएको छ।

यसरी हामीले वस्तुहरूको “अनुपातिक विविधता” (proportional variety) प्राप्त गरेका छैनौँ; बरु कपासको प्रभुत्व प्राप्त गरेका छौँ।

अब त्यस “अनुपातिक सम्बन्ध” (proportional relation) बाट के बाँकी रह्यो?

केवल एउटा इमानदार मानिसको धार्मिक-नैतिक कामना, जसले वस्तुहरू यस्ता अनुपातमा उत्पादन होऊन् भन्ने चाहन्छ कि तिनीहरू “उचित मूल्य” (honest price) मा बेच्न सकून्।

सबै युगमा सदाशयी बुर्जुवा र मानवतावादी अर्थशास्त्रीहरूले यही निर्दोष इच्छालाई व्यक्त गर्न रुचाएका छन्।

अब पुराना अर्थशास्त्री Pierre Le Pesant de Boisguilbert लाई सुनौँ:

“वस्तुहरूको मूल्य सधैँ अनुपातमा हुनुपर्छ; किनकि केवल यस्तो पारस्परिक सन्तुलनले मात्र तिनीहरूलाई एकअर्कासँग सहअस्तित्वमा रहन सक्षम बनाउँछ, ताकि तिनीहरू जुनसुकै बेला एकअर्कासँग विनिमय गर्न सकून् (यही हो श्री प्रुधोंको निरन्तर विनिमेयता), र एकअर्कालाई पुनः उत्पन्न गर्न सकून्।

धन भनेको मानिस र मानिस, पेशा र पेशा आदिबीचको यही निरन्तर आदानप्रदान बाहेक केही होइन। त्यसैले मूल्यको अनुपात बिग्रिएर व्यापारिक सम्बन्ध अवरुद्ध हुँदा उत्पन्न हुने दुःखको कारण अरू कतै खोज्नु अत्यन्त ठूलो अन्धोपन हो।”

अब एक आधुनिक अर्थशास्त्रीको कुरा पनि सुनौँ:

“उत्पादनसँग जोडिनुपर्ने सबैभन्दा महान् र अपरिहार्य नियम भनेको अनुपातको नियम हो। यही नियमले मात्र मूल्यको निरन्तरता कायम राख्न सक्छ।

समान मूल्य (equivalent) सुनिश्चित गरिनुपर्छ।

इतिहासका विभिन्न कालखण्डहरूमा सबै राष्ट्रहरूले धेरै व्यापारिक नियम र प्रतिबन्धहरू लागू गरेर यही उद्देश्य प्राप्त गर्ने प्रयास गरेका छन्।

तर मानिसको स्वाभाविक र अन्तर्निहित स्वार्थले यस्ता सबै नियमहरूलाई भत्काउन प्रेरित गरेको छ।

अनुपातिक उत्पादन भनेको सामाजिक अर्थशास्त्रको सम्पूर्ण सत्यको साकार रूप हो।”

— William Atkinson, Principles of Political Economy (1840)

Fuit Troja — “ट्रोय अब अस्तित्वमा छैन” अर्थात् “त्यो युग समाप्त भइसकेको छ।”

आपूर्ति र मागबीचको त्यो “साँचो अनुपात”, जसको पुनःस्थापनाको कामना आज पनि धेरै मानिसहरूले गरिरहेका छन्, धेरै पहिले नै समाप्त भइसकेको छ।

त्यो अब वृद्धावस्थामा प्रवेश गरेर इतिहासको विषय मात्र बनेको छ।

त्यो केवल त्यतिबेला सम्भव थियो जब उत्पादनका साधनहरू सीमित थिए र विनिमयको क्षेत्र अत्यन्त साँघुरो थियो।

तर विशाल उद्योग (large-scale industry) को जन्मसँगै त्यो साँचो अनुपातको अन्त्य हुनैपर्थ्यो।

अब उत्पादन अनिवार्य रूपमा समृद्धि, मन्दी, संकट, ठहराव, पुनःसमृद्धि आदि अवस्थाहरूको निरन्तर चक्रबाट गुज्रिन्छ।

जो मानिसहरू, Jean Charles Léonard de Sismondi जस्तै, वर्तमान समाजको आधारभूत संरचना जस्ताको तस्तै राखेर उत्पादनको पुरानो “साँचो अनुपात” फर्काउन चाहन्छन्, तिनीहरू प्रतिक्रियावादी (reactionary) हुन्।

किनभने यदि उनीहरू आफ्नो तर्कमा सुसंगत हुन चाहन्छन् भने, उनीहरूले विगतका सम्पूर्ण औद्योगिक अवस्थाहरू पनि फर्काउनुपर्ने हुन्छ।

अन्ततः प्रश्न उठ्छ—उत्पादनलाई पहिले “सही” वा “लगभग सही” अनुपातमा राख्ने कुरा के थियो?

त्यो थियो माग (demand) को आपूर्तिमाथिको प्रभुत्व।

मागले आपूर्तिलाई निर्देशित गर्थ्यो; माग पहिले आउँथ्यो।

उत्पादन उपभोगको पछिपछि चल्थ्यो।

तर विशाल उद्योग, आफ्नै उत्पादन साधनहरूको प्रकृतिका कारण, निरन्तर बढ्दो परिमाणमा उत्पादन गर्न बाध्य हुन्छ।

अब उसले मागको प्रतीक्षा गर्न सक्दैन।

अब उत्पादन उपभोगभन्दा पहिले आउँछ, र आपूर्तिले माग सिर्जना गर्न बाध्य पार्छ।

वर्तमान समाजमा, जहाँ उद्योग व्यक्तिगत विनिमयमा आधारित छ, उत्पादनको अराजकता (anarchy of production)—जुन असंख्य दुःखको स्रोत हो—त्यही समय सबै प्रगतिको स्रोत पनि हो।

यसरी विकल्प केवल दुईमध्ये एक हुन्छ:

या त पुरानो, सीमित उत्पादन प्रणाली र त्यससँग सम्बन्धित सामाजिक अवस्थाहरूमा फर्कनु,

अथवा आधुनिक उद्योगको गतिशीलता, प्रतिस्पर्धा, संकट र प्रगतिलाई स्वीकार गर्नु।

मार्क्सको तर्क अनुसार, आधुनिक पूँजीवादको अराजक उत्पादन प्रणालीले संकट र असमानता त जन्माउँछ, तर त्यही प्रक्रियाले उत्पादक शक्तिहरूको विकास र ऐतिहासिक प्रगति पनि सम्भव बनाउँछ।

24

(कार्ल मार्क्स, The Poverty of Philosophy, अध्याय १ बाट अंश):

या त तपाईं वर्तमान युगका उत्पादनका साधनहरूलाई कायम राखेर विगतका शताब्दीहरूको “सही अनुपात” (true proportion) पुनःस्थापित गर्न चाहनुहुन्छ; त्यस अवस्थामा तपाईं एकैसाथ प्रतिक्रियावादी (reactionary) र काल्पनिक आदर्शवादी (utopian) बन्नुहुन्छ।

अथवा तपाईं अराजकताविना प्रगति चाहनुहुन्छ। त्यस अवस्थामा, यदि उत्पादन शक्तिहरूलाई जोगाउन चाहनुहुन्छ भने, तपाईंले व्यक्तिगत विनिमय (individual exchange) लाई त्याग्नुपर्छ।

व्यक्तिगत विनिमय या त विगतका साना उद्योगहरूका लागि उपयुक्त थियो, जहाँ तथाकथित “सही अनुपात” सम्भव थियो; अथवा यो आधुनिक विशाल उद्योगका लागि उपयुक्त छ, तर त्यससँगै दुःख, संकट र उत्पादनको अराजकता पनि आउँछ।

अन्ततः, श्रमसमयद्वारा मूल्य निर्धारण गर्ने सिद्धान्त—जसलाई श्री प्रुधों भविष्यको समाजलाई पुनर्जीवित गर्ने सूत्रको रूपमा प्रस्तुत गर्छन्—वास्तवमा वर्तमान समाजका आर्थिक सम्बन्धहरूको वैज्ञानिक अभिव्यक्ति मात्र हो। यो कुरा प्रुधोंभन्दा धेरै पहिले नै David Ricardo ले स्पष्ट र सटीक रूपमा प्रमाणित गरिसकेका थिए।

तर के कम्तीमा यस सूत्रको “समानतावादी” (equalitarian) प्रयोग गर्ने विचार प्रुधोंकै मौलिक योगदान हो?

के समाजलाई यसरी रूपान्तरण गर्ने—जहाँ सबै मानिस वास्तविक श्रमिक बनून् र बराबर मात्राको श्रमको विनिमय गरून्—विचार सबैभन्दा पहिले प्रुधोंले नै दिएका थिए?

के उनलाई कम्युनिस्टहरूको आलोचना गर्ने अधिकार छ—जसलाई उनी राजनीतिक अर्थशास्त्रको ज्ञानविहीन, “हठी मूर्ख” र “स्वर्गका सपना देख्नेहरू” भन्छन्—कि उनीहरूले प्रुधोंभन्दा पहिले “सर्वहारा वर्गको समस्याको समाधान” पत्ता लगाउन सकेनन्?

जो कोही पनि बेलायतको राजनीतिक अर्थशास्त्रको इतिहाससँग परिचित छ, उसले जान्दछ कि त्यहाँका लगभग सबै समाजवादीहरूले विभिन्न समयमा रिकार्डोको सिद्धान्तलाई समानतावादी रूपमा लागू गर्ने प्रस्ताव गरेका थिए।

प्रुधोंको जानकारीका लागि हामी केही नाम उल्लेख गर्छौँ:

Thomas Hodgskin, Political Economy (1827)

William Thompson, An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth (1824)

Thomas Rowe Edmonds, Practical Moral and Political Economy (1828)

यस्ता उदाहरणहरू अझ धेरै छन्।

तर हामी यहाँ एक अंग्रेज कम्युनिस्ट, John Francis Bray, को कुरा सुन्नेछौँ। उनको उल्लेखनीय कृति Labour’s Wrongs and Labour’s Remedy (1839) बाट केही निर्णायक अंश प्रस्तुत गरिन्छ।

मार्क्सका अनुसार, प्रुधोंका अतीत, वर्तमान र भविष्यका विचारहरू बुझ्ने “कुञ्जी” ब्रेमा पाइन्छ।

ब्रे लेख्छन्:

“सत्यमा पुग्ने एकमात्र उपाय भनेको सीधै मूलभूत सिद्धान्तहरू (First Principles) मा जानु हो।

आउनुहोस्, सरकारहरू आफैँ उत्पन्न भएको स्रोतसम्म पुगौँ।

यसरी मूल कारणसम्म पुग्दा हामी देख्नेछौँ कि प्रत्येक प्रकारको सरकार तथा प्रत्येक सामाजिक र राजनीतिक अन्यायको स्रोत वर्तमान सामाजिक व्यवस्था हो—विशेष गरी सम्पत्तिको विद्यमान संस्था (institution of property)।

त्यसैले, यदि हामी आफ्ना अन्याय र दुःखहरूलाई स्थायी रूपमा अन्त्य गर्न चाहन्छौँ भने, वर्तमान सामाजिक व्यवस्थालाई पूर्ण रूपमा उल्टाउनुपर्छ।

यसरी उनीहरूकै मैदानमा र उनीहरूकै हतियार प्रयोग गरेर संघर्ष गर्दा, हामी ‘कल्पनावादी’ र ‘सिद्धान्तवादी’ भन्ने निरर्थक आरोपहरूबाट बच्न सक्छौँ, जुन उनीहरूले प्रचलित मार्गभन्दा एक कदम बाहिर निस्कने हिम्मत गर्नेहरूमाथि लगाउने गर्छन्।

यस्ता निष्कर्षहरूलाई खण्डन गर्नुअघि अर्थशास्त्रीहरूले आफ्नै तर्कको आधार बनेका स्थापित सत्य र सिद्धान्तहरूलाई अस्वीकार गर्नुपर्छ।”

(ब्रे, पृ. १७ र ४१)

ब्रे अगाडि भन्छन्:

“मूल्य प्रदान गर्ने एकमात्र चीज श्रम हो।

प्रत्येक मानिसलाई आफ्नो इमानदार श्रमले प्राप्त गर्न सक्ने सम्पूर्ण वस्तुहरूमाथि निर्विवाद अधिकार छ।

जब उसले आफ्नै श्रमको फल उपभोग गर्छ, उसले अरू कसैमाथि अन्याय गर्दैन, किनकि उसले अरूलाई पनि आफ्नो श्रमको फलमाथि त्यही अधिकार प्रयोग गर्नबाट रोक्दैन।

मालिक र कामदार, उच्च र निम्न जस्ता सबै धारणाहरू मूलभूत सिद्धान्तहरूको उपेक्षाबाट उत्पन्न भएका हुन्।

त्यसबाट सम्पत्तिको असमानता जन्मियो, र त्यही असमानताबाट यी सबै विभाजनहरू उत्पन्न भए।

जबसम्म सम्पत्तिको असमानता कायम रहन्छ, यी धारणाहरू समाप्त हुन सक्दैनन्।

मानिसहरूले अहिलेसम्म अन्धो रूपमा वर्तमान अप्राकृतिक अवस्थालाई सुधार्न खोजेका छन्।

तर छिट्टै स्पष्ट हुनेछ कि खराब शासन (misgovernment) कारण होइन, परिणाम हो;

यो समस्याको जरा होइन…”

(अंश यहाँ अपूर्ण रूपमा समाप्त हुन्छ।)

छोटो सार

यस खण्डमा मार्क्सले तीनवटा मुख्य कुरा जोड दिन्छन्:

प्रुधोंको “श्रमसमयद्वारा मूल्य निर्धारण” सिद्धान्त नयाँ होइन; यो रिकार्डोको सिद्धान्तको पुनरावृत्ति मात्र हो।

बराबर श्रमको बराबर विनिमय गर्ने समाजवादी विचार पनि प्रुधोंभन्दा पहिले नै बेलायती समाजवादीहरूले प्रस्तुत गरिसकेका थिए।

जोन फ्रान्सिस ब्रेले सम्पत्ति असमानतालाई सामाजिक अन्यायको मूल कारण मानेर श्रमलाई सम्पूर्ण मूल्यको स्रोत घोषणा गरेका थिए, जसलाई मार्क्स प्रुधोंको विचारको ऐतिहासिक पूर्वरूपका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।

25